Çoğumuz hayatımızın bir noktasında "bugün yapacağım" dediğimiz bir işi ertesi güne, sonra bir sonraki haftaya, bazen de son ana kadar öteleriz. Bu davranışı genellikle tembellik, disiplinsizlik ya da zayıf zaman yönetimi olarak açıklarız. Oysa psikoloji literatüründeki güncel araştırmalar, ertelemenin kökeninde çok daha farklı bir mekanizmanın yattığını gösteriyor: duygu düzenleme.
Giriş
Erteleme, bir görevi yapmamak değil, o görevle birlikte gelen rahatsız edici duyguyla yüzleşmeyi ertelemektir. Zor bir e-postayı yanıtlamak kaygı uyandırıyorsa, başarısız olma ihtimali taşıyan bir projeye başlamak yetersizlik hissi doğuruyorsa, beynimiz bu duygudan kaçınmanın en hızlı yolunu bulur: dikkatimizi anlık olarak daha keyifli, daha az tehdit edici bir şeye yöneltiriz. Telefonu elimize alırız, mutfağı düzenleriz, "önce şunu bir araştırayım" deriz. Kısa vadede rahatlarız; uzun vadede ise iş birikir, kaygı katlanır ve kendimize karşı güvenimiz azalır.
Temel Çerçeve
Neden "İrade Gücü" Çözüm Değil
Erteleme sorununu iradeyle çözmeye çalışmak, çoğu zaman işe yaramaz çünkü sorunun kaynağını yanlış yerde arar. İrade eksikliği bir kişilik zaafı gibi sunulduğunda, kişi kendini daha çok suçlar; suçluluk ve utanç ise görevle ilgili olumsuz duyguyu azaltmak yerine artırır. Böylece kısır bir döngü oluşur: erteleriz, kendimizi kötü hissederiz, kötü hissetmemek için yine erteleriz.
Değerlendirme
Araştırmacı Fuschia Sirois'in çalışmaları, ertelemeyle mücadelede en etkili yaklaşımın kendini eleştirmek değil, öz-şefkat geliştirmek olduğunu ortaya koyuyor. Kendine karşı sert olan kişiler, hatalarından ders çıkarmak yerine hatayı tekrar yaşamamak için o durumdan tamamen kaçınma eğilimi gösteriyor. Kendine şefkatle yaklaşan kişiler ise "bu zor, ama denemeye devam edebilirim" diyerek göreve geri dönme ihtimalini artırıyor.
Duygu Düzenleme Odaklı Küçük Müdahaleler
Ertelemeyi azaltmak için önerilen yöntemlerin çoğu, aslında zaman yönetimi değil duygu yönetimi teknikleridir:
Görevi küçük parçalara bölmek, tek başına bir organizasyon tekniği gibi görünse de asıl işlevi görevin uyandırdığı tehdit algısını küçültmektir. "Raporu bitirmem lazım" cümlesi kaygı uyandırırken, "sadece giriş paragrafını yazacağım" cümlesi çok daha yönetilebilir hissettirir.
"İki dakika kuralı" olarak bilinen yaklaşım da benzer bir mantıkla çalışır: göreve sadece iki dakikalığına başlamayı kendimize söz veririz. Çoğu zaman asıl zorluk başlama anındaki duygusal dirençtir; bir kez başladıktan sonra devam etmek görece kolaylaşır.
Kendine karşı meraklı bir tutum benimsemek de etkili bir stratejidir. "Neden yine erteliyorum?" sorusunu bir suçlama değil, bir keşif sorusu olarak sormak — "Bu görevde beni asıl rahatsız eden ne?" — kaçınmanın altında yatan gerçek duyguyu (başarısızlık korkusu, mükemmeliyetçilik, belirsizlik toleransı düşüklüğü gibi) görünür kılar.
Erteleme Bir Karakter Zaafı Değildir
Ertelemeyi anlamanın belki de en özgürleştirici yanı, onu bir karakter kusuru olarak değil, geçici bir duygu düzenleme stratejisi olarak görebilmektir. Bu bakış açısı, kişiyi "ben zaten böyleyim" gibi sabit bir kimlik yargısından kurtarır ve değişimin mümkün olduğu bir zemine taşır.
Sonuç olarak, sürekli ertelediğimiz bir görevle karşılaştığımızda kendimize sormamız gereken soru "Neden bu kadar tembelim?" değil, "Bu görev bende hangi duyguyu uyandırıyor ve bu duyguyla nasıl daha nazik bir şekilde baş edebilirim?" olmalıdır. Çünkü çoğu zaman aradığımız çözüm daha fazla disiplin değil, kendimize karşı daha fazla anlayıştır.
Kaynakça
- Sirois, F. M. (2014). "Procrastination and Stress: Exploring the Role of Self-Compassion." Self and Identity, 13(2), 128-145.
- Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). "Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self." Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115-127.
- Pychyl, T. A., & Sirois, F. M. (2016). "Procrastination, Emotion Regulation, and Well-Being." In F. M. Sirois & T. A. Pychyl (Eds.), Procrastination, Health, and Well-Being. Academic Press.
- Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). "Longitudinal Study of Procrastination, Performance, Stress, and Health: The Costs and Benefits of Dawdling." Psychological Science, 8(6), 454-458.
- Neff, K. D. (2003). "Self-Compassion: An Alternative Conceptualization of a Healthy Attitude Toward Oneself." Self and Identity, 2(2), 85-101.
