Zihnin travmadan sonra ‘unutkanlık’ ile daha çok ilişkilendirilmesi aslında bir zayıflık değil, çoğu zaman bir koruma mekanizmasıdır. Beyin aşırı yük altında çalışırken bazı şeyleri bilinçli şekilde bastırır ya da oraya erişimi zorlaştırır. Bunu temelde birkaç nedenle açıklayabiliriz:
- Beynin ‘hayatta kalma modu’: Travma sırasında beyin, özellikle amigdala (tehlike algısı) ve hipokampus (hafıza oluşturma) bölgeleri üzerinden çalışır.
- Amigdala aşırı aktif hale gelirse: Tehdit algısı yükselir.
- Hipokampus ise baskılanır: Anıları düzgün kaydetme zorlaşır.
Bu yüzden travmatik anılar:
- Parça parça hatırlanır,
- Ya da tamamen bastırılmış gibi hissedilir.
Dissosiyasyon (zihinsel kopma): Travma anında ya da sonrasında kişi, yaşadığı duygusal yükten korunmak için gerçeklikten kısmen ‘kopabilir’. Bu durumda:
- O an yaşananlar ‘tam kaydedilmez’,
- Sonradan hatırlamak zorlaşır,
- ‘Oradaydım ama sanki ben değildim’ hissi oluşur.
Stres hormonlarının etkisi: Travma sonrası vücutta kortizol (stres hormonu) uzun süre yüksek kalabilir. Bu da:
- Dikkat dağınıklığı,
- Yeni bilgileri öğrenmede zorlanma,
- Günlük unutkanlık gibi belirtilere yol açar.
Zihnin ‘fazla yükü azaltma’ çabası: Zihin aynı anda hem duygusal acıyla baş etmeye çalışır hem de günlük hayatı sürdürmeye. Bu yük fazla geldiğinde, beyin bazı şeyleri geri plana atar. Bu da:
- Anahtarları unutmak,
- Konuşurken kelime unutmak,
- Odaklanamamak gibi basit unutkanlıklar ortaya çıkar.
Bastırma ve kaçınma: Bazı anılar bilinçli olarak değil ama otomatik şekilde ‘erişime kapatılır’ çünkü o anıyı hatırlamak aynı acıyı yeniden yaşatabilir. Bu yüzden zihin, o kapıyı kapalı tutmayı seçer.
Travma sonrası unutkanlık: Beynin bozulması değil, kendini koruma şeklidir. Ama bu durum uzun süre devam ederse ya da günlük yaşamı ciddi etkilerse, destek almak önemlidir. Çünkü beyin güvenli hissetmeye başladıkça hafıza toparlanır.
Travmaya bağlı unutkanlık ile normal unutkanlık arasındaki fark, sadece ‘unutma miktarı’ değil; unutmanın duygusal tonu, şekli ve bedenle ilgilidir.
Normal unutkanlık nasıl olur? Genellikle:
- Yoğunluk,
- Stres,
- Uykusuzluk,
- Dikkat dağınıklığı,
- Zihinsel yorgunluk nedeniyle olur.
Örneğin:
- Anahtarı nereye koyduğunu unutmak,
- Bir ismi çıkaramamak,
- Mutfağa neden gittiğini unutmak gibi.
Ama:
- Hatırlatma gelince geri gelir,
- Büyük boşluk hissi yaratmaz,
- Kendilik hissi kaybolmaz.
Bu daha çok dikkatin kayması gibidir.
Travmaya bağlı unutkanlık nasıl hissedilir? Burada unutma genelde sadece bilgiyle ilgili değildir; sinir sistemi de işin içindedir. Kişi:
- Bazı dönemleri parça parça hatırlar,
- Olayları sisli hisseder,
- Sanki ben yaşamamışım gibi diyebilir,
- Bazen zaman algısını kaybedebilir.
Özellikle dissosiyasyon varsa:
- Kişi zihinsel kopukluk yaşayabilir,
- Anılar erişilemez hale gelebilir.
Bu durum unutmaktan çok, beynin kendini korumak için erişimi azaltması gibidir.
Ayırt ettiren önemli işaretler:
- Duygusal tepki var mı? Travmatik unutkanlıkta sıkışma, korku, boşluk hissi, huzursuzluk eşlik edebilir. Normal unutkanlıkta ise daha nötr bir dalgınlık hissi olur.
- Belirli tetikleyiciler var mı? Travmatik unutkanlık; belirli insanlar, sesler, kokular, mekanlar, konuşmalar ile artabilir. Çünkü amigdala tehdit algısını yeniden aktive eder.
- Unutulan şeyler geri gelir mi? Normal unutkanlıkta biraz düşününce geri gelir. Travmada bazı anılar tamamen kapalı dosya gibi olabilir ya da sadece parçalar gelir.
- Günlük yaşamını ne kadar etkiliyor? Travmaya bağlı durumda odaklanma, zaman algısı, yakın hafıza, karar verme daha yaygın etkilenebilir.
Beyinsel fark: Normal unutkanlık, bilginin erişiminde kısa süreli aksama gibidir. Travmada ise hipokampus (hafıza düşünme merkezi) stres altında baskılanabilir, beyin anıları düzgün sıralayamaz. Bu yüzden travmatik anılar bazen çok canlı, bazen tamamen kopuk olabilir.
Ne zaman destek düşünmeliyiz? Eğer:
- Hayatının belli dönemlerinde boşluklar varsa,
- Sık sık kopmuş hissediyorsan,
- Unutkanlıkla beraber yoğun kaygı yaşıyorsan,
- Kendim gibi değilim hissi oluyorsa.
Bu durum travma sonrası süreçlerle ilişkili olabilir ve profesyonel destek süreci yönetmek için gerekli olabilir.
Peki kendimiz bu süreci sağlıklı yönetmek adına neler yapabiliriz?
- Sinir sistemini sakinleştiren rutinler oluşturmak; düzenli rutinler beyne güvendeyim hissiyatı verir.
- Aynı saatlerde uyumak,
- Düzenli beslenmek,
- Kısa yürüyüşler yapmak,
- Gün içinde ekran ve uyaran molaları,
- Sakinleştirici ritüeller (çay, duş, müzik, ışık gibi).
Özellikle uyku, hafızanın yeniden organize olması için çok önemlidir. Zorla hatırlamak için çalışmamak; baskı stresi arttırır. Travma sadece düşüncede değil, beden de de tutulur. Gerginlik, nefes kontrolü farkındalığı zihnin alarm modundan çıkmasına yardımcı olur.
Yazmak ve dışsallaştırmak; günlük tutmak, not almak, planlama yapmak gibi durumlar beynin parçalı bilgileri organize etmesine yardımcı olur. Beyni yeniden güvenli etkinlikler ile beslemek; keyifli aktiviteler, sosyal temas, doğa, üretmek, hobi gibi deneyimler sinir sistemini dengeler.
Travma konusunda çalışan bir uzman süreci daha güvenli hale getirebilir. Çünkü bazen beyin tek başına değil, güvenli bir ilişki içinde daha kolay toparlanır.
