Günlük yaşantımızda karşılaştığımız olumsuz olaylar karşısında anlık tepkiler verir ve belirli duygular hissederiz. Ancak yüzeyde deneyimlediğimiz bu hislerin altında, çoğunlukla çok daha derin duygular yatar. Örneğin; çocukken ebeveynlerinizin size yönelik olumsuz tutumlarından bahsederken yoğun bir öfke duyuyor olabilirsiniz. Oysa bu öfkenin derinliklerine indiğinizde; aslında ‘görülme’, ‘anlaşılma’ veya ‘desteklenme’ gibi temel ihtiyaçlarınızın karşılanmamasından doğan bir kırgınlık, ‘çaresizlik’ ya da ‘değersizlik’ hissiyle karşılaşabilirsiniz. İşte bu yüzden, yüzeydeki ‘öfke’ perdesini aralayıp altında yatan gerçek duygulara bakmak çok önemlidir. Gelin, iç dünyamızdaki bu görünmez bağları Duygu Odaklı Terapi perspektifinden detaylıca inceleyelim.
Duygu Odaklı Terapi (DOT) Nedir?
Duygu Odaklı Terapinin (DOT) temelleri Leslie Greenberg tarafından atılmış, gücünü ise güncel nörobiyolojik araştırmalardan alan kanıta dayalı bir psikoterapi ekolüdür. Geleneksel yaklaşımların aksine DOT, duyguları kontrol edilmesi gereken ilkel dürtüler olarak görmez. Tam tersine duygu; çevreye uyum sağlamamızı, hayatta kalmamızı ve kararlar almamızı sağlayan en hızlı ve en akıllı yön bulma sistemimizdir.
Nörobilimsel çalışmalar, bir olayla karşılaştığımızda beynimizin duygusal merkezi olan Amigdala’nın, mantıksal merkez olan neokorteksten çok daha hızlı devreye girdiğini göstermektedir. Yani insan; önce hisseden, sonra düşünen bir canlıdır. Bu nedenle psikolojik iyileşme sadece düşünceleri değiştirerek (bilişsel düzeyde) gerçekleşmez; kalıcı bir dönüşüm için duygunun bizzat kendisinin dönüştürülmesi gerekir. DOT’un temel mottosu bu bilimsel gerçeğe dayanır: “Bir duyguyu değiştirmek için, önce onu hissetmek ve onunla temas kurmak gerekir.”
Birincil ve İkincil Duygu Dinamikleri
Yazımın girişinde bahsettiğim öfke ve kırgınlık ilişkisini daha iyi anlamak için Duygu Odaklı Terapinin en önemli bilimsel katkılarından biri olan duygu hiyerarşisine bakmamız gerekir. DOT, deneyimlerimizi temelde iki ana duygu kategorisinde inceler:
- Birincil Duygular (Öz Hakiki Hissiyat)
Bir olaya karşı beynimizin verdiği ilk, en doğal ve ham tepkidir. Evrimsel olarak uyum sağlayıcıdır. Örneğin; sevilen birinin kaybıyla gelen üzüntü, bir tehdit anında beliren korku veya haksızlığa uğradığımızda sınırlarımızı korumamızı sağlayan öfke birincil duygulardır. Ancak bu duygular bazen geçmiş yaşantılardan (örneğin çocukluk travmalarından) besleniyorsa “günlük yaşantımıza olumsuz etkileyecek” hale de gelebilir; kişinin bugünkü gerçeklikle bağdaşmayan kronik bir çaresizlik veya değersizlik hissetmesi gibi. - İkincil Duygular (Maskeli Tepkiler)
İşte günlük hayatta en çok kafamızı karıştıran ve bizi çatışmaya sürükleyen kısım burasıdır. İkincil duygular, birincil duyguya karşı geliştirilen bir savunma mekanizmasıdır. Kişi, derindeki kırılgan birincil duyguyu (çaresizlik, değersizlik) hissetmekten veya dışarıya göstermekten korktuğunda, zihin otomatik olarak daha “güçlü” veya “güvenli” hissettiren bir ikincil duygu üretir.
Dinamik Nasıl İşler?
Partneri tarafından eleştirilen bir kişi, derinde büyük bir “sevilmeme ve değersizlik” (birincil duygu) acısı çekiyor olabilir. Ancak bu acıyı yaşamak çok zor olduğu için, saniyeler içinde bu hissi maskeler ve dışarıya büyük bir “öfke ve hırçınlık” (ikincil duygu) yansıtır. Burada öfke, acıyı gizleyen bir kalkandır.
Duygularımızı Fark Etmek ve Duygu Çarkı
Peki, bu kısır döngüden nasıl çıkılır? Cevap, duygu farkındalığında saklıdır. Bilimsel literatürde duygu farkındalığı; kişinin sadece ne hissettiğini entelektüel olarak bilmesi değil; o duygunun bedensel duyumlarını fark edebilmesi, onu isimlendirebilmesi ve o duyguya tahammül edebilmesi sürecidir.
Duygular sadece zihinde var olmazlar; otonom sinir sistemi aracılığıyla bedende yaşarlar. Öfke göğüste bir sıcaklık, kaygı mide kasılması, üzüntü ise boğazda bir düğüm olarak kendini gösterir. Duygu farkındalığı yüksek bir birey, ikincil tepkisini (örneğin kapıyı çarpıp gitme isteğini) fark ettiği an durur ve kendine şu soruyu sorar: “Şu an bedenimde ne oluyor? Öfkemin altında ezilen, canı yanan başka hangi parçam var?” Bu farkındalık sağlandığında, kişi duygunun kendisi olmak yerine, duyguyu gözlemleyen bir konuma geçer. Duyguyla araya konan bu sağlıklı mesafe, fevri ve yıkıcı tepkiler vermek yerine, derindeki gerçek ihtiyacı (anlaşılma, sarılma, güvende hissetme) partnerine ya da çevresine yapıcı bir dille ifade etmenin önünü açar.
Bununla birlikte seanslarda benim de sıklıkla kullandığım bir araç olan Duygu Çarkından bahsetmek istiyorum. Duygu Çarkı Gloria Willcox tarafından geliştirilmiştir ve bu duygu çarkı sayesinde bireyler hem temel duyguları hem de onların alt kategorilerinde yer alan duyguları gözlemleyebilir. Bu çarkla birlikte bireyler bir duyguyu yaşarken hissettiği duygu gerçekten ‘öfke’ mi yoksa aslında öfkenin altında yatan ‘kırgınlık’ veya ‘ihmal edilmişlik’ mi? bunun ayrımını fark edebilir. Bu farkındalık da hem temel duyguya ulaşmayı hem de karşılanmamış ihtiyacın doğru belirlenmesini kolaylaştırır.
Sonuç: Duyguları Dönüştürmek ve Kendimizle Barışmak
Duygu Odaklı Terapinin bize öğrettiği en büyük ders, kötü ya da kaçınılması gereken bir duygunun olmadığıdır. İçimizdeki her duygu; tıpkı bir misafir gibi, bize kendimiz ve ihtiyaçlarımız hakkında önemli bir mesaj getirmektedir.
Hayatın getirdiği olumsuz olaylar karşısında yüzeydeki maskeli duygularımızın (ikincil öfkelerimizin, yapay neşelerimizin veya donukluklarımızın) arkasına bakma cesareti gösterdiğimizde, gerçek iyileşme başlar. Unutmamak gerekir ki; acı veren bir duygu, ancak onun varlığına izin verildiğinde, şefkatle kapsandığında ve en önemlisi hissedildiğinde yerini yeni, dönüştürücü ve şifalı bir duyguya bırakabilir.
