Anksiyete, bireyin tehdit veya stres olarak algıladığı durumlara karşı verdiği doğal bir tepkidir. Günlük yaşamda belirli düzeyde stres yaşamak oldukça normaldir. Ancak stresin normal düzeyi aştığında, bireyin işlevselliğini bozabilmekte ve günlük yaşantısını kısıtlayabilmektedir. Özellikle kontrol edilemeyen, ani ve şiddetli korku nöbetleriyle tanımlanan panik atak, bireyin yaşantısını ciddi anlamda olumsuz etkileyen ve işlevselliği bozan psikolojik problemler arasındadır. Modern yaşamla birlikte artan stres, iş ve eğitim hayatındaki problemler, akademik baskılar, sosyal ilişkilerdeki sorunlar ve bazı travmatik deneyimler anksiyetede artışa neden olabilmektedir. Bu makalede, anksiyete ve panik atağın nedenleri, belirtileri, nörobiyolojik mekanizmaları ve tedavi yöntemleri ele alınacaktır.
Anksiyete Kavramı
Anksiyete, bireyin gelecekte gerçekleşebileceğini düşündüğü olumsuz durumlara karşı duyduğu yoğun kaygı ve huzursuzluktur. Amerikan Psikiyatri Birliği’ne göre anksiyete bozuklukları; aşırı korku, endişe ve davranışsal kaçınma ile karakterizedir (American Psychiatric Association [APA], 2013). Anksiyete sırasında kişi bazı bedensel belirtiler de deneyimler. Bunlardan bazıları kalp çarpıntısı, terleme, mide problemleri ve dikkat dağınıklığıdır.
Anksiyetenin ortaya çıkışında biyolojik, psikolojik ve fizyolojik faktörler etkilidir. Özellikle küçük yaştaki travma deneyimleri, kronik stres ve güvensiz bağlanma biçimleri, kişinin ilerleyen dönemlerde kaygı bozukluğu geliştirme riskini artırabilmektedir. Ek olarak, serotonin, GABA ve dopamin gibi nörotransmitter düzensizlikleri de anksiyete ile ilişkili olabilmektedir (Stahl, 2013).
Panik Atak ve Belirtileri
Panik atak, temelde ölüm korkusuna verilen bir tepkidir. Yaşayan kişide aniden ortaya çıkan yoğun korku ve dehşete kapılma hisleriyle başlayan ve birkaç dakika içinde zirveye ulaşan bir durumdur. Panik atak anında kişi; ölüm korkusu, kontrolü kaybetme korkusu ve delirme korkusu yaşayabilmektedir. DSM-5’e göre panik atak belirtileri arasında çarpıntı, terleme, titreme, nefes alamama hissi, göğüste ağrı, mide bulantısı, baş dönmesi ve derealizasyon yer almaktadır (APA, 2013).
Panik atak yaşayan bireyler, fiziksel belirtileri gerçek bir sağlık problemiyle ilişkilendirme eğilimindedir. Özellikle ilk panik atak deneyimlerinde, kişiler ne deneyimlediğine dair iç görüye sahip olmadığı için acil servise sıklıkla başvurabilmektedir. Bunun temel sebeplerinden bazıları kalp çarpıntısı ve nefes yetmezliği gibi durumların kalp krizi belirtileriyle ilişkilendirilmesidir.
Panik atağın temelinde beynin ‘savaş ya da kaç’ mekanizmasının aşırı aktifleşmesi yatar. Beynimizdeki amigdala bölgesi tehlike algısından sorumludur. Gerçek bir tehlike bulunmasa dahi birey bir tehlike varmış gibi algılayabilir ve beynin alarm sistemini aktif hale getirebilir. Sonuç olarak kalp atışı hızlanabilir, kaslar gerilebilir ve nefes alışverişi değişebilir.
Anksiyete ve Panik Atağın Günlük Yaşama Etkileri
Yoğun bir şekilde anksiyete ve panik atak yaşayan bireylerin sosyal yaşamı, akademik başarısı ve iş hayatı negatif yönde etkilenebilmektedir. Bireyler, tekrar panik atak geçirme korkusuyla belirli ortamlardan kaçınabilmektedir. Dahası, panik atak geçirmesini tetikleyebilecek obje ve nesnelerden dahi kaçınabilmektedirler. Özellikle toplu taşıma, kalabalık ortamlar ve yalnız kalma gibi durumlar, kişinin kaygı oranını artırabilmektedir.
Uzun süreli stres, bireyin fiziksel sağlığı üzerinde de olumsuz etkiler yaratabilmektedir. Kronik stres, bağışıklık sistemini zayıflatabilir, mide-bağırsak sistemini etkileyebilir ve uykusuzluğa yol açabilir.
Tedavi Yöntemleri
Anksiyete ve panik atak tedavisinde en sık kullanılan yöntemlerden biri bilişsel davranışçı terapidir (BDT). BDT, kişinin sahip olduğu düşünce inançlarını fark etmesine ve bunları daha sağlıklı bir biçimde yeniden yapılandırmasına yardımcı olmaktadır. Özellikle katastrofik yani felaketleştirici düşüncelerin fark edilip değiştirilmesi, atak sıklığını azaltabilmektedir.
Ek olarak, nefes egzersizleri, mindfulness ve gevşeme teknikleri gibi uygulamalar da kaygıyı azaltmada kullanılan diğer yöntemlerdir. Gerekli görüldüğü durumlarda psikiyatrist tarafından anksiyolitik ve antidepresan ilaçlar reçete edilebilmektedir. Özellikle serotonin düzeyini düzenleyen SSRI grubu ilaçlar, anksiyete tedavisinde oldukça etkili olabilmektedir.
Sonuç
Anksiyete ve panik atak, bireyi hem psikolojik hem de fizyolojik olarak olumsuz etkileyen ruh sağlığı problemleri arasında yer almaktadır. Modern yaşam ve günümüzdeki stres oranının artması ile doğru orantılı olarak bu bozuklukların görülme sıklığı da artmaktadır. Ancak uygun terapi yöntemleri ve gerekli görüldüğü takdirde farmakolojik tedavi ile birlikte bireyin yaşam kalitesi önemli ölçüde artabilmektedir. Sonuç olarak, anksiyete belirtilerinin erken fark edilmesi ve bu doğrultuda uygun tedaviye erişim sağlanması önem taşımaktadır. Böylelikle kişi kaçınma davranışlarını sonlandırabilir, psikolojik ve fizyolojik anlamda önemli bir iyileşme gösterebilir ve eski yaşam kalitesine kavuşabilir.
