Geleneksel görüş, belleği olayları kaydeden ve gerektiğinde geri oynatan bir video kamera gibi sabit bir yapı olarak ele almaktaydı. Ancak modern psikoloji çalışmaları, belleğin her hatırlama anında yeniden inşa edildiğini ve değişebildiğini göstermektedir.
Bu yeniden inşa süreci, bireyin mevcut inançlarından, beklentilerinden ve dışarıdan gelen telkinlerden etkilenmeye oldukça açıktır.
Sahte anı (false memory) kavramı ise bireyin hiç yaşanmamış bir olayı ya da yaşanmış bir olayın gerçekte olmayan bir detayını sanki gerçekten yaşanmış gibi hatırlaması durumunu ifade eder.
Elizabeth Loftus Ve Yanlış Bilgi Etkisi
Psikolog Elizabeth Loftus, belleğin manipüle edilebilirliği üzerine yaptığı çalışmalarla bu alanda önemli bir dönüşüm yaratmıştır.
Loftus’un ortaya koyduğu “Yanlış Bilgi Etkisi” (Misinformation Effect), bir olay gerçekleştikten sonra bireye sunulan yanıltıcı bilgilerin gerçek anının üzerine yazılarak onu değiştirebileceğini savunur.
Loftus ve Palmer’ın (1974) yürüttüğü klasik çalışmada katılımcılara bir araba kazası videosu izletilmiş ve ardından kazanın hızı sorulmuştur. Soruda kullanılan kelimelerin değişmesi, katılımcıların olayı hatırlama biçimini doğrudan etkilemiştir.
Örneğin:
- “Arabalar birbirine çarptığında hızları neydi?”
- “Arabalar birbirine parçalandığında hızları neydi?”
soruları arasında ciddi farklar oluşmuştur.
“Parçalandı” ifadesini duyan katılımcılar yalnızca daha yüksek hız tahminleri vermemiş; aynı zamanda aslında videoda bulunmayan cam kırıklarını da gördüklerini söylemişlerdir.
Bu durum, belleğin yalnızca kaydeden değil; aynı zamanda yorumlayan ve yeniden üreten bir sistem olduğunu göstermektedir.
Disneyland Deneyi Ve İmkânsız Hatıralar
Elizabeth Loftus’un dikkat çeken çalışmalarından biri de Disneyland ziyaretçileri üzerine yaptığı deneydir.
Katılımcılara, Disneyland’da Bugs Bunny ile el sıkıştıklarını gösteren sahte reklamlar sunulmuştur.
Oysa burada önemli bir ayrıntı vardır:
Bugs Bunny, Disney karakteri değil; Warner Bros karakteridir. Yani Disneyland’da bulunması teknik olarak imkânsızdır.
Buna rağmen katılımcıların önemli bir kısmı bu olayı ayrıntılarıyla “hatırladıklarını” ifade etmiştir.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) perspektifinden bakıldığında bu durum, bireyin dışarıdan gelen bilgiyi mevcut bilişsel şemalarına uyacak şekilde nasıl yeniden yapılandırabildiğini göstermektedir.
Çünkü zihindeki temel şema şudur:
“Disneyland = Çizgi karakterlerle karşılaşma.”
Zihin, bu genel şemayı koruyabilmek adına mantıksal tutarsızlıkları göz ardı ederek anıyı yeniden inşa edebilir.
“Anı” Gerçekten Nedir?
Loftus’un şu cümlesi bu durumu oldukça iyi özetlemektedir:
“Anı, geçmişin birebir kopyası değil; parçaların yeniden birleştirildiği bir rekonstrüksiyondur.”
Yani insanlar geçmişi birebir hatırlamaz.
Geçmişi her hatırladıklarında yeniden üretirler.
Ve bu üretim süreci;
- mevcut duygulardan,
- inançlardan,
- korkulardan,
- beklentilerden
- ve sosyal etkilerden
yoğun biçimde etkilenebilir.
BDT Ekolü Ve Bilişsel Şemalar
Bilişsel Davranışçı Terapi, bireyin dünyayı anlamlandırma biçimi olan bilişsel şemalar üzerinde durur.
Aaron T. Beck tarafından tanımlanan bu şemalar, gelen bilgilerin süzüldüğü zihinsel yapılar gibi çalışır.
Örneğin bir bireyin temel inancı:
“Ben sürekli haksızlığa uğrayan biriyim.”
şeklindeyse, bellek sistemi zamanla bu şemayı destekleyen bilgileri daha güçlü biçimde hatırlamaya eğilim gösterebilir.
Hatta bazen gerçekleşmemiş detaylar bile zihinsel olarak bu anlatıya uyacak şekilde yeniden oluşturulabilir.
Bu nedenle sahte anılar yalnızca dış telkinle değil; içsel bilişsel çarpıtmalarla da beslenebilir.
Duyguların Geçmişi Yeniden Yazması
BDT perspektifinden bakıldığında özellikle duygusal muhakeme burada önemli bir rol oynar.
Kişi şu şekilde düşünebilir:
“Şu an yoğun korku hissediyorum, demek ki geçmişte gerçekten çok korkunç bir şey yaşandı.”
Ancak duygu her zaman doğrudan gerçeğin kanıtı değildir.
Bazı durumlarda güncel duygular geçmişe yansıtılarak, aslında hiç yaşanmamış tehdit dolu sahneler “anı” gibi hissedilebilir.
Bu durum özellikle:
- travma çalışmaları,
- adli psikoloji,
- çocukluk anıları
- ve terapi süreçleri
açısından büyük önem taşımaktadır.
Klinik Uygulamada Bellek Ve Etik Sorumluluk
Klinik ortamda terapistin kullandığı yönlendirici sorular bile farkında olmadan danışanda sahte anıların oluşmasına neden olabilir.
Loftus özellikle bazı terapi yaklaşımlarında kullanılan:
“Bastırılmış anıları ortaya çıkarma”
çabalarının risklerine dikkat çekmiştir.
Çünkü bazı durumlarda kişi gerçekten yaşanmamış olayları zamanla gerçek anılar gibi deneyimlemeye başlayabilir.
Bu nedenle özellikle BDT uygulamalarında kullanılan Sokratik sorgulama yönteminin yönlendirici değil; keşfedici olması büyük önem taşır.
Danışanın anlatısını doğrulamak yerine:
- nesnel kanıtlar,
- olay örüntüleri,
- bilişsel süreçler
- ve mevcut duygusal deneyimler
üzerinden ilerlemek etik açıdan daha güvenlidir.
Sonuç
Elizabeth Loftus’un çalışmaları ve BDT yaklaşımı, insan zihninin yalnızca “hatırlayan” değil; aynı zamanda “yaratan” bir sistem olduğunu göstermektedir.
Sahte anılar;
- dış dünyadan gelen telkinlerin,
- bilişsel şemaların,
- duyguların
- ve beklentilerin
karmaşık etkileşimi sonucu oluşabilir.
Bu bütüncül bakış açısı hem psikoterapi süreçlerinde hem de adli bilimlerde bireyin öznel anlatısına dikkatli yaklaşmanın önemini ortaya koymaktadır.
Çünkü bazen insan zihni yalnızca geçmişi hatırlamaz;
aynı zamanda onu yeniden yazar.
Yine bilgilendirici, kolay anlaşılır ilginç bir yazı olmuş. İzlediğim bazı polisiye filmlerde olayı soruşturan dedektifler bu fenomeni kullanıyorlardı.