Gün içinde sosyal medyada geçirdiğimiz vakitte çoğu zaman hafif bir huzursuzluk, ardından yetersizlik hissi ya da “ben neden böyle değilim?” sorusu ile baş başa kalınır. Peki bu durum tesadüf mü, yoksa sosyal medya özgüvenimizi sistematik olarak etkiliyor mu? Yapılan bilimsel çalışmalar ikinci ihtimali doğruluyor. Bu noktada sosyal karşılaştırma, özgüven ve benlik saygısı kavramları süreci anlamak için önemli bir çerçeve sunar.
Sosyal Karşılaştırma Tuzağı
Bu süreçte ilk dikkat çeken mekanizmalardan biri, günlük hayatta farkında olmadan pek çok kez düştüğümüz sosyal karşılaştırma tuzağıdır. Leon Festinger’in geliştirdiği Sosyal Karşılaştırma Kuramı’na (1954) göre insanlar kendilerini değerlendirebilmek için başkalarıyla kıyas yapma eğilimindedir. Sosyal medyanın her an ulaşılabilir olması da bu mekanizmayı 24 saat aktif tutar.
Fakat burada kritik bir fark vardır. Gerçek hayat bize daha dengeli gözlem yapabilme imkânı sunarken, sosyal medya seçilmiş ve filtrelenmiş “en iyi anlar”ı sunar. İşte bu seçilmiş iyiler arasında biz, başkasının fragmanını kendi hayatımızın kamera arkasıyla kıyaslarız. Bu da yukarı yönlü sosyal karşılaştırmayı artırır: “Onun hayatı daha iyi, daha başarılı, daha mutlu.”
Sonuç ise çoğu zaman sessiz bir özgüven aşınmasıdır.
İdealize Edilmiş Benlik Sunumu
Sosyal medya platformları, idealize edilmiş bir benlik sunumunu teşvik eder. Filtreler, ışık düzenlemeleri, poz seçimi ve içerik kurgusu ile oluşturulan bu görüntüler, gerçeğin seçilmiş bir versiyonudur.
Beynimiz ise gördüğünü “gerçek” kabul etmeye yatkındır. Bu görüntülere uzun süre maruz kalmak, beden algısını ve yeterlilik hissini zedeler. Özellikle genç yetişkinlerde bu durumun benlik saygısında düşüşle ilişkili olduğu gösterilmiştir.
Ödül Sistemi Ve Bağımlılık Döngüsü
Sosyal medya yalnızca karşılaştırma yaratmaz, aynı zamanda beynin ödül sistemini de hedef alır. Her “beğeni” küçük bir sosyal onay, her bildirim potansiyel bir ödül haline gelir. Bu sistem, beynin ödül merkezini aktive eder ve dopamin salınımını artırır.
Ancak paylaşımın az etkileşim alması durumunda kişi bunu kişisel bir reddedilme gibi deneyimleyebilir. Bu da öz-değer algısını dış faktörlere bağımlı hale getirir. Zamanla kişi kendi değerini içsel ölçütlerle değil, dış onayla değerlendirmeye başlar.
Mikro Aşınma Süreci
Tüm bunlara baktığımızda sosyal medya özgüveni bir anda yok etmez. Bu daha çok bir “mikro aşınma” süreci yaratır. Küçük kıyaslamalar, küçük memnuniyetsizlikler, küçük yetersizlik anları… Tüm bunlar biriktiğinde zamanla normalleşir.
Kişi artık bu hisleri fark etmeden yaşamaya başlar. Ancak bu durum uzun vadede içsel dengeyi ve benlik algısını zedeleyebilir.
Peki Çözüm Ne?
Sosyal medyayı tamamen bırakmak çoğu kişi için gerçekçi bir çözüm değildir. Ancak bilinçli kullanım mümkündür.
• Belirli aralıklarla sosyal medya detoksu yapmak
• Takip edilen hesapları filtrelemek
• Kıyas anlarını fark etmek
• Öz-değeri performanstan ayırmak
Bu süreçte belki de en önemli soru şudur:
“Şu an gördüğüm şey, bir insanın tüm hayatı mı yoksa seçilmiş bir anı mı?”
Sonuç
Sonuç olarak sosyal medya kötü değildir; ancak kontrolsüz ve bilinçsiz kullanım, özgüven üzerinde yavaş ama derin etkiler yaratabilir. İçsel bir değerlendirme yapmamız gerektiğinde kendi değerimizi algoritmaların ölçtüğü metriklere bıraktığımızda, özsaygımızın da dalgalanmaya başladığını fark edebiliriz.
Belki de asıl soru şudur:
“Sosyal medya özgüvenimizi yok ediyor mu?” değil,
“Özgüvenimizi tam olarak neyin üzerine inşa ediyoruz?”
Kaynakça
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
Fardouly, J., Diedrichs, P. C., Vartanian, L. R., & Halliwell, E. (2015). Social comparisons on social media. Body Image, 13, 38–45.
Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.
Verduyn, P., Ybarra, O., Résibois, M., Jonides, J., & Kross, E. (2017). Do social network sites enhance or undermine subjective well-being? Social Issues and Policy Review, 11(1), 274–302.
Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). Associations between screen time and lower psychological well-being. Preventive Medicine Reports, 12, 271–283.
Şahin, C. (2018). Sosyal medya kullanımı ve benlik saygısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 43(195), 345–361.
Kircaburun, K., & Griffiths, M. D. (2018). Instagram bağımlılığı ve psikolojik iyi oluş ilişkisi. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 5(2), 135–152.
