“Çocuk, sevildiğini koşullarla öğrenirse büyüdüğünde sevgiyi bir hak olarak değil kazanılması gereken bir ödül olarak görür.”
Sevgi her bireyin ihtiyaç duyduğu doğal bir bağdır; fakat bazen fark etmeden bir koşula, beklentiye, hatta bir anlaşmaya dönüşür. Sevgi bazen bir bakışta bazen bir kelimenin içinde bazen de eksikliğini en çok hissettiğin anların içinde gizlidir. Bir çocuk için sevgi sadece hissettiği bir duygu değil çözmeye çalıştığı bir bilmecedir aynı zamanda. Hangi haliyle kabul edildiğini, ne zaman sevildiğini, ne yaparsa bu sevginin artacağını bulmaya çalışır. Bu arayışında da fark etmeden öğrenir: Sevgi her zaman kendiliğinden gelmez bazen hak edilmesi, bazen korunması, bazen de kaybetmemek için çaba harcanması gerekir. İşte tam olarak burada sevgi artık bir “bağ” olmaktan çıkar ve “koşul” haline gelir. Çocuk belki bunu doğrudan açıkça duymaz ama hisseder, öğrenir. Ağladığında kabul görmediği bir bakıştan, sustuğunda gelen kabul görmeden, başarılı olduğunda kavuştuğu bir sarılmadan, kendinden verdiği zamanlarda aldığı bir gülümsemeden… Tüm bu küçük, fark edilmeyen deneyimler aslında büyük etkiler yaratır: “Demek ki ben böyle olursam sevilirim.” Belirli bir zaman sonra bu durum artık sadece bir düşünce olmaktan çıkıp yaşam biçimi haline gelir. Fark etmeden çocuk sadece sevilmeyi değil koşullu sevgiyi öğrenir.
Koşullu Sevgi: Fark Etmeden Öğrendiğimiz Sevgi Biçimi
Koşullu sevgi; sevginin kişinin varlığına değil başarılarına, davranışlarına, uyumlu oluşuna göre verilmesidir. Yani sevginin doğal bir bağ olmaktan çıkıp belirli şartlara bağlı hale gelmesidir. Çocuk için bu durum çok karmaşık gelir çünkü çocuk sevgiyi sorgulamaz anlamlandırır. Bir süre sonra koşullu sevgi çocukta içselleşir ve bir inanca dönüşür: “Sevilmek için belli biri olmam gerekiyor.” Artık çocuk kendisi olmaya çalışmaz sevilen versiyonu olmaya çalışır. Bazı duygularını bastırır üzüntü, öfke gibi bazı yanlarını ise büyütür uyumlu, fedakâr, iyi çocuk olan tarafını bazı hallerini ise tamamen saklar koşulsuz, olduğu haliyle sevgiye ihtiyaç duyduğu tarafını. Artık sadece var olmaya çalışmaz çünkü kabul edilmeye, sevilmeye, terk edilmemeye çalışır ve bunun için kendinden vazgeçmeye başlar. Olması gerektiği kişi olmaya çalışırken kendinden vazgeçtiğini fark etmez bile.
Bu Hikâye Nerede Başlar?
Bu sorunun cevabı çocukluk yaşantılarında saklıdır. Çünkü insanın sevgiyle ilk karşılaşması bakım vereni ile kurduğu ilişkidedir. Burada karşımıza “Bağlanma Kuramı” çıkar. Bağlanma kuramcısı John Bowlby’ye göre çocuk bakım vereni ile kurduğu bağ üzerinden hem kendisi hem de dünya ile ilgili temel inançlar geliştirir. Eğer çocuk tüm duyguları ile kabul görüyorsa, hata yaptığında da sevildiğini hissetmeye devam ediyorsa şöyle bir inanç geliştirir: “Ben olduğum halimle değerliyim ve seviliyorum.” Fakat çocuk sevgiyi başarıya, uyumlu olmasına, iyi çocuk olmaya bağlı görüyorsa farklı bir inanç geliştirir: “Sevilmek için kendimi değiştirmem lazım.” İşte “Koşullu Sevgi” tam olarak buradan doğar.
İçimizdeki Görünmez Kurallar
Bu durumu en iyi açıklayan isimlerden biri de Carl Rogers’tır. Rogers bu süreci “Koşullu Kabul” olarak tanımlar. Rogers’a göre her insanın doğuştan gelen ihtiyaçları vardır: Kabul edilmek ve sevilmek. Ama çocuk bu ihtiyaçları her zaman koşulsuz şekilde deneyimleyemez. Çocuk bakım vereninin tepkilerine bakarak belli kurallar geliştirir. Hangi davranışlar ödüllendiriliyor, hangi davranışlar kabul görüyor gibi. Rogers bu kurallara “Değer Koşulları” der. Örneğin; ağlamamalıyım, her zaman başarılı olmalıyım, güçlü olmalıyım, herkesi mutlu etmeliyim… Rogers’a göre bu durum sonucunda gerçek benlik ve ideal benlik (olması istenilen benlik) arasında bir ayrım oluşur. Yani kişi gerçekte ne hissediyorsa onu bastırır kabul görmek için olması gereken versiyonu gibi olmaya başlar. Bu da zamanla içsel çatışmalara, değersizlik hissine, kendine yabancılaşmaya sebep olur.
Koşullu Sevginin Yetişkinlikteki Yansımaları
Koşullu sevgi çocuklukta öğrenilmeye başlanır ama etkisi yetişkinlikte görünür. Çocuklukta sevgi görmek için olması gereken çocuk olan birey büyüdüğü zaman da ilişkilerinde kendisi olmak yerine kabul edilebilir olanı oynamaya devam eder. Bireyin karşısına bu durum günlük hayatında ve ilişkilerinde şu şekilde ortaya çıkar:
-
Sürekli onay aramak,
-
“Yeterince iyi miyim?” diye düşünmek,
-
Karşı tarafın sevgisini test etmek,
-
Hayır diyememek,
-
Mesajlara geç cevap verildiğinde huzursuz olmak,
-
İlişkide kendinden fazla verip tükenmek,
-
Karşı tarafın istek ve ihtiyaçlarını kendininkinin önüne koymak,
-
Sevilmediğini düşündüğünde hızlıca geri çekilmek ya da daha fazla çabalamak,
-
Sürekli yanlış bir şey mi yaptım? diye düşünmek,
-
Sürekli sevdiklerini kaybetme korkusu yaşamak,
Bunları yaşamak bir zayıflık değil bir zamanlar sevilmek için öğrenilen koşullardır. Yıllar geçer o çocuk büyür o çocukla birlikte koşullu sevgi sonucu öğrenilenler de büyümeye devam eder. Koşullar bu kez kişinin kurduğu ilişkilerde kendini gösterir. Bir mesajın geç gelmesiyle huzursuz olan, sevildiğini hissetmek için sürekli çabalayan, “yeterince iyi miyim?” diye sürekli kendini sorgulayan birine dönüşür insan. Ve bu durumu anlamak için bugününü irdeler durur oysa bu durumun kökleri çocukluk anılarında saklıdır.
Sonuç
Şimdi şu soru geliyor akıllara: “Peki bu koşullu sevgi döngüsünü kırmak mümkün mü?” Bu sorunun cevabı basit bir “Evet” ya da “Hayır” dan çok daha derindir. Koşullu sevgi bir anda oluşmadığı gibi bir anda da çözümlenemez. Yıllar önce öğrenilmiş, içselleştirilmiş, çoğu zaman fark etmeden yaşam biçimi haline gelmiştir. Bu sebeple ilk adım onu değiştirmek değil fark etmektir. Kişi “Sevilmek için neden kendimi değiştirmem, belli koşullara uymam gerekiyor?” sorusunu sorduğu zaman ilk adımı atmış olur zaten. Değişim çoğu zaman direkt davranışı düzeltmekle değil o davranışın kaynağını görmekle başlar.
En önemli farkındalık şudur: Geçmişte sevilmek için öğrendiğimiz koşullar bugün yaşadığımız ilişkileri yönetmek zorunda değildir. İnsan, geçmişini fark ettiğinde onu yeniden yazma gücüne de sahip olur. Koşullu sevgi döngüsünü kırmak bir “mükemmel olma” süreci değil tersine “olduğun gibi kalabilmeyi öğrenme” sürecidir. Ve bu süreç dışarıda değil insanın kendi içinde başlar. Belki de mesele hiçbir zaman sevilmemek değildi. Belki mesele hangi halimizin sevildiğini öğrenirken diğer hallerimizi sessizce geride bırakmamızdı. Şimdi yetişkinlikte yeniden o soruyla karşı karşıyayız: Eğer hiçbir şey kanıtlamak zorunda olmasaydık kim olurduk? Çünkü gerçek sevgi insanı değiştirmeye çalışmaz, onu görünür kılar. Belki de en derin iyileşme ilk kez hiçbir şart olmadan kabul edildiğimizi hissettiğimiz yerde başlar.
