Giriş
Bireyler yaşamları boyunca çeşitli olumsuz ve travmatik deneyimler yaşayabilir. Bu yaşantılar pek çok olumsuz iz bırakabilir. Bunun yanında şahit oldukları, duydukları, okudukları travmatik olaylar da olumsuz deneyimler yaşamalarına neden olabilir. Bugünkü yazımızda ikincil travma kavramı üzerinde durup önlemek için yapılabileceklerden bahsedeceğiz.
İkincil Travma Nedir?
İkincil travma, bir kişinin kendisinin yaşamadığı ancak başka bir kişinin olumsuz yaşantısına maruz kaldığı ve bu durumun kişiyi olumsuz etkilemesi olarak tanımlanabilir (Varan ve Demirel, 2024). Maruz kalma durumunda kişide olumsuz duygu durumu ve davranış değişimleri görülebilir (Varan ve Demirel, 2024).
İkincil Travma İçin Risk ve Koruyucu Faktörler Nelerdir?
Maruz kalınan her olumsuz olay travmaya dönüşmeyebilir. Travmanın oluşmasında veya oluşmamasında etkili olan kişisel ve örgütsel bazı faktörler bulunur.
Koruyucu Faktörler:
-
Sosyal destek: Kişinin aile üyeleriyle iletişiminin iyi olması ve bunun yanı sıra sosyal çevresinin olması ikincil travmaya karşı koruyucu bir faktör olabilir (Varan ve Demirel, 2024).
-
Psikolojik dayanıklılık: Yüksek psikolojik dayanıklılık düzeyi, kişiyi ikincil travmaya karşı koruyabilir (Varan ve Demirel, 2024).
-
Bilinçli öz bakım: Kişinin öz şefkat uygulamaları yapması, duygusal ayrım yapabilmesi ikincil travma konusunda kişiye yardımcı olabilir (Varan ve Demirel, 2024).
-
Mesleki deneyim: Kişinin mesleğinde daha fazla deneyimi olması onu ikincil travmaya karşı koruyabileceği yönünde çalışmalar olsa da aksini söyleyen çalışmalar mevcuttur (Birinci ve Erden, 2016).
-
Kişilik özellikleri: Kişinin duygusal zekası ve stresle başa çıkma becerileri -özellikle problem odaklı başa çıkma- gibi faktörler de ikincil travmaya karşı koruyucu faktörler olarak öne çıkabilir (Varan ve Demirel, 2024).
Risk Faktörleri:
-
Geçmiş travma öyküsü: Kişinin geçmişte maruz kaldığı travmalar, ikincil travma oluşma riskini arttırabilir (Zara ve İçöz, 2015).
-
Travmatik yaşantılara yüksek oranda maruz kalma: Kişinin mesleğinden dolayı travmatik olaylara yüksek düzeyde maruz kalma ikincil travma gelişmesine sebep olabilir (Varan ve Demirel, 2024).
-
Stresle başa çıkma şekli: Problem odaklı başa çıkma ikincil travmaya karşı koruyucu bir rol üstlenirken duygu odaklı ve kaçınmacı başa çıkma ikincil travmaya karşı bir risk faktörü olarak rol oynar (Varan ve Demirel, 2024).
-
İş yerinde yaşanan problemler: Kişinin iş yerinde yaşadığı olumsuz deneyimler ikincil travma gelişiminde rol oynayabilir (Varan ve Demirel, 2024).
İkincil Travma Yaşayabilecek Meslek Grupları Nelerdir?
-
Sağlık çalışanları: İnsan sağlığını iyileştirmeye çalışan kişilerde ikincil travma oluşma riski bulunur. Ambulans çalışanlarıyla yapılan bir çalışmada da ikincil travmaya rastlanılmıştır (Birinci ve Erden, 2016).
-
Ruh sağlığı uzmanları: İnsanların travmatik yaşam öykülerini dinleyen psikologlar, sosyal hizmet uzmanları gibi meslek gruplarına mensup kişilerde de ikincil travma oluşma riski bulunur (Birinci ve Erden, 2016). Özellikle travma alanında çalışma yapan kişilerde bu risk daha da fazlalaşabilir (Demirel ve Kökrek, 2024). Zor coğrafyalarda çalışanların ikincil travma geliştirme riski, diğer bölgelerde çalışanlara göre daha yüksek olabilir (Zara ve İçöz, 2015). Diğer yandan psikologlar mesleki eğitimlerinde kendilerini ikincil travmaya karşı korumayı öğrendiklerinden diğer meslek gruplarından daha az ikincil travma yaşayabilirler (Birinci ve Erden, 2016).
-
Ceza adaleti çalışanları: Avukatlar da meslekleri gereği olumsuz yaşantılara şahitlik ettiklerinden onlarda ikincil travma oluşma riski bulunur (Birinci ve Erden, 2016).
İkincil Travmayı Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
Örgütsel alanda yapılabilecekler şunlardır:
-
Örgütlerde çalışanlar arası destek ve iş birliğini arttırmaya yönelik etkinlikler düzenlenmelidir (Varan ve Demirel, 2024).
-
Deneyimli çalışanlar meslekte yeni olanlara deneyim aktarımı yapmalıdır (Varan ve Demirel, 2024).
-
Ruh sağlığı alanında çalışanlar için süpervizyon çalışmaları yapılmalı ve herkes için ulaşılabilir hale getirilmelidir (Demirel ve Kökrek, 2024).
Bireysel olarak yapılabilecekler şunlardır:
-
İkincil travma hakkında bilgi edinilmeli (Varan ve Demirel, 2024).
-
İkincil travma yaşanıldığı fark edildiği durumlarda psikolojik destek alınmalı (Varan ve Demirel, 2024).
-
Sosyal desteği arttırma, bilinçli öz bakım uygulamalarının yapılması, problem odaklı başa çıkma becerilerini geliştirme gibi uygulamalar yapılmalıdır (Varan ve Demirel, 2024).
Sonuç
İkincil travma, kişinin başkalarının yaşadığı travmatik olaylara maruz kalması sonucu gelişen bir durumdur. İkincil travmada kişi yoğun olumsuz duygular ve tükenmişlik yaşayabilir, iş verimi düşebilir. Sosyal destek, psikolojik dayanıklılık, başa çıkma stilleri gibi faktörler kişiyi ikincil travmadan korurken geçmiş travmatik olaylar, travmatik olaylara meslek gereği maruz kalma gibi faktörler ikincil travma geliştirme riski oluşturur. İkincil travmayı önlemek adına iş yerlerinin ve bireylerin uygulaması gereken bazı maddeler bulunur.
Kaynakça
Birinci, G. G., & Erden, G. (2016). Yardım Çalışanlarında Üstlenilmiş Travma, İkincil Travmatik Stres ve Tükenmişliğin Değerlendirilmesi. Turkish Journal of Psychology/Türk Psikoloji Dergisi, 31(77).
Demirel, B., & Kökrek, Z. (2024). Kahramanmaraş merkezli depremde görev alan psikologların psikolojik dayanıklılık ve ikincil travma analizi. The Bulletin of Legal Medicine, 29(3), 230-235.
Varan, D., & Demirel, Ç. (2024). TRAVMANIN DOLAYLI ETKİSİ: İKİNCİL TRAVMATİK STRES ÜZERİNE BİR DERLEME. İstanbul Kent Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 4(2), 71-86.
Zara, A., & İçöz, F. J. (2015). Türkiye’de ruh sağlığı alanında travma mağdurlarıyla çalışanlarda ikincil travmatik stres. Klinik Psikiyatri, 18(1), 15-23.
