Sürekli başınıza kötü bir şeyin geleceğini, hayatınızda bir şeylerin ters gidebileceğini, zarar görebileceğinizi ya da sıkıntı yaşayabileceğinizi mi düşünüyorsunuz? Ya olursayla başlayan cümleler sürekli aklınızda mı? Genellikle kaygılı ya da gergin mi hissediyorsunuz? Güvende olmama hissi gittiğiniz her yere sizinle mi geliyor? Bu düşüncelerin nedeni dayanıksızlık (tehditlere karşı dayanıksızlık) şemasıyla ilgili olabilir.
Dayanıksızlık Şeması Nedir?
Dayanıksızlık şeması sürekli olarak zarar göreceğini, tehdit altında olduğunu düşündüren felaketleştirici düşünceleri içerir. İçerikte gelen konular değişiyor olsa da genel düşünce örüntüsü benzer kalır. Bu düşünceler neye dair geliyorsa bu durumla baş edemeyeceğinizi düşünmenize neden olur. Bu düşünceler genellikle kaygı duygusuyla birlikte gelir. Beden sürekli tehdit altında hissettiği için buna dair tepkiler oluşturur. Her an felaketleştirici düşüncenin gerçekleşebileceği düşünülür. Durum üzerinde kontrolün olmadığı bu nedenle önlenmesinin mümkün olmayacağı düşünülür. Şema sesleri duruma özgü gelen sesler gibi değildir. Genellikle kontrol edilmeleri zorludur.
Dayanıksızlık şeması zedelenmiş özerklik ve başarısızlık alanına bağlı bir şemadır. Bu alanla da ilgili olarak dayanıksızlık şemasına sahip olan kişiler gelebilecek zarara o kadar odaklıdırlar ki kendilerine güvenmekte ve bağımsız karar almakta zorluk yaşarlar. Bu durum sorumluk alma, işleri halletme ve baş edebilme konusunda kişinin kendisinden şüphe etmesine ve güvenememesine neden olabilir.
Dayanıksızlık şemasının içeriği bazı konulara odaklı olabilir. Bunlardan birisi maddi konudaki dayanıksızlıktır. Maddi olarak sıkıntı yaşamaya dair yoğun gelen düşünce ve kaygı duygularıyla oluşan bir odakta toplanabilir. Bir diğer konu sağlık konusudur. Ciddi bir rahatsızlık geçirme ya da sağlıkla ilgili sorunlar yaşamaya dair yoğun düşünce ve duygular bu alt alanda bulunur. Kontrolü kaybetmeye dair gelen düşünce ve kaygılar da dayanıksızlık şemasının altında görülebilir. Diğer alt alan adli ya da güvenlikle ilgilidir. Tehlike altında olduğu, güvenlikle ilgili bir sorun yaşanabileceğine dair düşünce ve kaygı duygusu ön plana çıkar.
Dayanıksızlık Şeması Nasıl Gelişir?
Dayanıksızlık şeması gibi erken dönem uyumsuz şemalar genellikle çocukluk döneminde oluşur. Özellikle çocukluk döneminde güvenlik hissi ve öngörülebilirlik kısıtlıysa dayanıksızlık şemasına neden olabilir. Şemaların oluşumunu etkileyen diğer önemli etken ise ebeveynlerdir. Onlarda bu şemaların olması, tehlikelerin olduğu, her an bir sorun olabileceği, baş etmekte zorluk yaşanabileceği ya da sürekli bunlar için tedbirli olunması gerektiğine dair düşünceler ve öğretilerle benzer şema örüntüleri çocuğa geçebilir. Sonrasında yaşadığı olaylarla bu düşüncelerin pekişmesiyle hayatının devamında şemaların etkisi yoğunlaşabilir. Ailede çocuk ebeveyn görevini üstlenmiş ve ailenin sorumluluğunu almış durumdaysa genel ve sürekli olan bir kaygı durumu oluşabilir. Bu nedenle dünyaya karşı gelişen genel güvensizlik hissi de etken olabilir. Bu durum tam tersi için de geçerlidir. Eğer ebeveynlerin tutumu aşırı koruma şeklindeyse çocuk baş etmeyi öğrenemeyebilir. Hayatının ileriki dönemlerinde zorluk ve sıkıntılara karşı tehdit algısı daha yüksek olabilir.
Dayanıksızlık Şeması Günlük Hayatta Nasıl Görünebilir?
Şemalarla baş etmek için çocukluktan itibaren geliştirdiğimiz yöntemler vardır. Bazıları işe yarasa da bazıları zaman içerisinde işe yarar olmaktan çıkabilir. Bazı baş etme şekilleri de işe yarar görünse de farklı sorunların oluşmasına neden olabilir. Dayanıksızlık şemasına sahip olan kişiler günlük hayatta karşılarına çıkabilecek ihtimalleri sürekli düşünerek kaygıya kendilerini bırakabilirler. Sanki düşünüp çözmeleri mümkünmüş gibi hissettirse de çoğu düzenlenebilecek durumlar değildir. Bazı durumlarda da dayanıksızlık şemasına sahip olan kişiler önlem almak için sıkıntı yaşayabileceklerini düşündükleri durumlardan uzak durmaya çalışabilirler. Sürekli kaçınmalara neden olabilir. Baş etme tepkilerinden diğeri de tehlikeleri umursamaz gibi davranmaktır. Bu durum da yeterince önlem almak konusunda yetersiz kalındığı için gerçekten de sıkıntıların yaşanabildiği durumlara ortam hazırlayabilir. Günlük hayatta bu durumların örnekleri ertelemeler, genel kaygı ve panik hisleri, küçük sorunlara karşı düşük tolerans, çabuk çözüm arayışını bırakma şekillerinde de karşımıza çıkabilir.
Dayanıksızlık Şeması Nasıl Değişir?
Şema seslerini kendi normal sesimiz olarak duyduğumuz için öncelikle bunların aslında şema sesleri olduğunu fark etmek önemlidir. Dayanıksızlık şemasının bakış açısını nasıl etkilediğini görmek, hangi duygu ve düşüncelerin tekrar ettiğini anlamak gereklidir. Fark ettiğiniz örüntülerdeki düşünce ve davranışları adım adım düzenleyerek dayanıksızlık şeması değişebilir. Şema terapideki sağlıklı yetişkin modunu güçlendirdikçe şemaları düzenlemek kolaylaşır. Bu konudaki kitaplardan yardım alabilirsiniz. Bunları düzenlemek için bir şema terapistinden destek alabilirsiniz.
