Yetişkinlik dönemi, bireyin hem kendisiyle hem de çevresiyle kurduğu ilişkilerin daha karmaşık ve çok boyutlu bir yapı kazandığı önemli bir gelişim evresidir. Bu dönemde romantik ilişkiler, evlilik, ebeveynlik ve sosyal bağlar, bireyin yaşam doyumunu ve psikolojik iyi oluşunu belirleyen temel alanlar arasında yer almaktadır. Özellikle romantik ilişkilerin niteliği, bireyin duygu düzenleme becerilerini, stresle başa çıkma biçimlerini ve ruhsal dayanıklılığını doğrudan etkilemektedir.
Bireylerin kurduğu iletişim ve ilişkilerin niteliğini şekillendiren temel kavramlardan biri bağlanmadır. Çocukluk döneminde bakım verenlerle kurulan bağlanma örüntüleri, bireyin zihinsel temsillerinde yer edinerek yetişkinlikteki ilişki kurma biçimlerini ve iletişim tarzlarını önemli ölçüde etkilemektedir. Günümüzde bireyler arası iletişim sorunlarının yaygınlaşması, bağlanma süreçlerinin önemini daha görünür hale getirmektedir (Subaşı & Kazan, 2020).
Bağlanma Kuramı ve Gelişimsel Temeller
Bağlanma kuramı, ilk olarak Bowlby, Ainsworth ve çalışma arkadaşları tarafından çocuk ile bakım veren arasında kurulan duygusal ilişkinin doğasını açıklamak amacıyla geliştirilmiştir (Bowlby, 1969; Ainsworth ve ark., 1978, akt. Set, 2021) Kurama göre bağlanma sistemi, yaşamın erken dönemlerinde çocuğun güvenlik ve korunma gereksinimlerini karşılamak üzere hem çocuğun hem de bakım verenin davranışlarını karşılıklı olarak düzenleyen biyolojik temelli bir sistemdir (Bowlby, 1969, akt. Set, 2021). Bakım verenin çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı, tutarlı ve öngörülebilir biçimde yanıt vermesi durumunda güvenli bağlanma gelişirken; ihtiyaçların reddedildiği ya da düzensiz karşılandığı durumlarda güvensiz bağlanma örüntüleri ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda çocuk, bakım verenin erişilebilirliği ve destek sunma kapasitesine ilişkin belirsizlik yaşayabilmekte ve bu belirsizlik kaygı ile ilişkili içsel modellerin oluşmasına zemin hazırlamaktadır (Set, 2021).
Yetişkinlikte Bağlanma Stilleri ve Etkileri
Güvenli bağlanma geliştiren bireyler, bağlanma figürlerinin stres anlarında ulaşılabilir ve yatıştırıcı olduğuna dair olumlu içsel temsiller oluşturur ve kendilerinin ilgi ve bakım görmeye değer olduklarına inanırlar (Bowlby, 1980, akt. Set, 2021). Bowlby (1988), güvenli bağlanmayı duygusal dengeyi sürdürebilmenin, olumlu bir benlik algısı geliştirmenin ve sağlıklı yakın ilişkiler kurabilmenin temel koşullarından biri olarak değerlendirmiştir. Ayrıca güvenli bağlanmanın, bireyin gerektiğinde destek alabileceği güvenli bir zemin algısını güçlendirerek hedeflerine yönelmesini ve kendini gerçekleştirmesini kolaylaştırdığını vurgulamıştır (Bowlby, 1988, akt. Set, 2021) Ainsworth ve arkadaşları (1978) ise çocukların bakım verenin varlığı, yokluğu ve geri dönüşü sırasında sergiledikleri davranışları temel alarak güvenli, kaygılı ve kaçınmacı olmak üzere üç temel bağlanma stilini tanımlamıştır. Kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, başkalarının duyarlılığına ilişkin sürekli bir kuşku ve terk edilme endişesi yaşarken; kaçınmacı bağlanma stiline sahip bireyler duygusal yakınlıktan kaçınan, bağımsızlığı ön planda tutan ve kişilerarası mesafeyi korumaya eğilimli bir tutum sergilemektedir (Hazan ve Shaver, 1987, akt. Set, 2021)
Kendilik Psikolojisi ve Kendilik Nesnesi İhtiyaçları
Bağlanma kuramının erken bakım ilişkilerinin bireyin ruhsal gelişimindeki belirleyici rolünü vurgulaması, kendilik gelişimini merkeze alan psikanalitik yaklaşımlarla önemli ölçüde örtüşmektedir. Bu yaklaşımlardan biri olan kendilik psikolojisi, Heinz Kohut tarafından geliştirilmiş ve günümüzde temel psikanalitik kuramlar arasında yerini almıştır (Kohut, 1971, 1977, akt. Set, 2021). Kohut sağlıklı bir kendilik yapılanmasının gelişebilmesi için erken ilişkilerde bazı temel gelişimsel ihtiyaçların karşılanmasının kritik olduğunu vurgulamış ve bu ihtiyaçları “kendilik nesnesi ihtiyaçları” olarak tanımlamıştır. Bu ihtiyaçlar, bireyin yaşamındaki önemli kişiler tarafından karşılandığında bütünlüklü ve uyumlu bir kendilik gelişimi desteklenmekte; karşılanmadığında ise ruhsal kırılganlıklar ve benlik bütünlüğünde zayıflıklar ortaya çıkabilmektedir(Kohut, 1977; 1984, akt. Set, 2021) Kohut’a göre bu ihtiyaçlar üç temel başlık altında toplanmaktadır: aynalanma, idealleştirme ve ikizlik. Aynalanma, bireyin özelliklerinin ve başarılarının fark edilmesi ve onaylanması gereksinimini ifade ederken; idealleştirme, zorlanma anlarında güçlü ve güven verici bir figüre yönelme arzusunu kapsamaktadır. İkizlik ihtiyacı ise bireyin başkalarıyla benzerlik kurma ve aidiyet hissetme gereksinimini yansıtmaktadır (Kohut, 1971, akt. Set, 2021)
Sonuç olarak, bağlanma kuramı ve kendilik psikolojisi birlikte ele alındığında, erken dönem bakım ilişkilerinin hem bağlanma örüntülerinin hem de kendilik yapılanmasının temelini oluşturduğu görülmektedir. Bu kuramsal çerçeve, yetişkinlikteki romantik ilişkiler, duygusal düzenleme becerileri ve psikolojik iyi oluşun anlaşılmasında önemli bir açıklayıcı zemin sunmakta; güvensiz bağlanma örüntüleri ve karşılanmamış kendilik nesnesi ihtiyaçlarının ise bireyin ruhsal kırılganlığını artıran temel risk faktörleri arasında yer aldığını düşündürmektedir.
KAYNAKÇA
Ainsworth, M. D., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Psychology Press. Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Random House. Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Retrospect and prospect. American Journal of Orthopsychiatry, 52(4), 664–678. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.1982.tb01456.x Bowlby, J. (1988). Developmental psychiatry comes of age. American Journal of Psychiatry, 145(1), 1–10. https://doi.org/10.1176/ajp.145.1.1 Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511 Kohut, H. (1971). The analysis of the self. International Universities Press. Kohut, H. (1977). The restoration of the self. International Universities Press. Kohut, H. (1984). How does analysis cure? University of Chicago Press. Kohut, H., & Wolf, E. S. (1978). The disorders of the self and their treatment: An outline. International Journal of Psychoanalysis, 59, 413–425. Set, Z. (2021). Bağlanma ve depresyon arasındaki ilişkinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi: teorik bir çalışma. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 13(1), 23-33. Subaşı, N. G., & Kazan, H. (2020). Çocukluk dönemi bağlanma stillerinin yetişkin iletişimindeki etkisi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 10(2), 147-162.
