Son zamanlarda birçok insan kendini şu cümleyle tarif ediyor: “Ne çok kötüyüm ne de iyiyim.” Hayat devam ediyor; işe gidiliyor, sorumluluklar yerine getiriliyor, sosyal ilişkiler sürüyor. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda gibi görünüyor. Ancak iç dünyada belirgin bir mesafe hissi var. Sanki yaşananlar kişiye tam olarak değmiyor. Güzel bir haber alındığında sevinildiği biliniyor ama sevinç hissedilmiyor; üzücü bir olay yaşandığında ise derin bir üzüntü yerine donuk bir sakinlik hakim oluyor. Klinik literatürde bu deneyim sıklıkla duygusal uyuşma olarak tanımlanmaktadır (American Psychiatric Association [APA], 2013).
Depresyon ve Duygusal Uyuşma Arasındaki Farklar
Bu durum çoğu zaman depresyonla karıştırılır. Ancak depresyon ile duygusal uyuşma psikolojik olarak aynı deneyime karşılık gelmez. Depresyonda duygular kaybolmaz, aksine ağırlaşır; yoğun üzüntü, umutsuzluk, değersizlik ve suçluluk duyguları ön plandadır. Kişi acı çektiğini bilir ve bu acı yaşamın her alanına yayılır. Duygusal uyuşmada ise temel mesele acının yoğunluğu değil, duyguların silikleşmesidir. Kişi üzgün değildir ama mutlu da değildir; hayatı sürdürürken çoğu şeyi otomatik pilotta yapıyormuş gibi hisseder.
Depresyondaki biri sabah yataktan kalkmakta zorlanırken, duygusal uyuşma yaşayan biri kalkar, işine gider, görevlerini yerine getirir; fakat bunları yaparken içsel bir kopukluk hisseder. Bu nedenle depresyonda acı belirgindir, duygusal uyuşmada ise boşluk ön plandadır ve kişi çoğu zaman “neyin eksik olduğunu” tam olarak adlandıramaz (APA, 2013; van der Kolk, 2014).
Bir Savunma Mekanizması Olarak Uyuşma
Psikolojik açıdan bakıldığında duygular, organizmanın çevreyle kurduğu en temel iletişim araçlarıdır. Ancak kişi uzun süre stres, belirsizlik, yoğun sorumluluklar, ilişkisel hayal kırıklıkları ya da tehdit algısı altında kaldığında, bu duygusal yükü taşımak zorlaşır. Sinir sistemi sürekli tetikte olma hâlini sürdüremez. Bu noktada zihin, hissetmeyi azaltarak bir denge kurmaya çalışır. Yani duygusal uyuşma çoğu zaman bir bozukluk değil, koruyucu bir savunma mekanizması olarak ortaya çıkar (van der Kolk, 2014).
Gündelik hayatta bunun birçok karşılığı vardır. Uzun süredir yoğun bir iş temposunda çalışan bir kişi, başlangıçta yalnızca yorgunluk hissederken zamanla hiçbir şeye karşı belirgin bir duygusal tepki veremediğini fark edebilir. Ya da art arda hayal kırıklıkları yaşayan biri, üzülmemek için sevinmeyi de bilinçdışı olarak askıya alabilir. İlişkilerde incinmemek adına mesafe koymak, bağ kurmaktan kaçınmak ya da duyguları bastırmak da duygusal uyuşmanın sık görülen yansımalarındandır. Bu durum çoğu zaman bilinçli bir tercih değil, duygusal yükten korunma çabasıdır (Ogden, Minton, & Pain, 2006).
Güvende Kalma Çabasının Bedeli
Duygusal uyuşma özellikle “iyi olma” baskısının yoğun olduğu bireylerde daha belirgin hâle gelir. Sürekli güçlü kalmak, kontrolü kaybetmemek, dağılmamak gerektiğine dair içsel inançlar zamanla duyguların tehdit olarak algılanmasına yol açar. Üzülmek zayıflık, kızmak sorun, kırılmak risk gibi hissedilir. Böyle durumlarda hissetmemek, kişinin kendini güvende tuttuğu bir alan hâline gelir. Hissetmeyerek ayakta kalmak mümkündür; en azından bir süreliğine (van der Kolk, 2014).
Ancak bu savunmanın bedeli vardır. Çünkü duygular yalnızca acı veren deneyimlerden ibaret değildir. Aynı mekanizma mutluluğu, heyecanı, bağlılığı ve yaşamdan alınan tatmini de bastırır. Bu nedenle duygusal uyuşma yaşayan kişiler sıklıkla “yaşıyorum ama yaşamıyormuş gibiyim” ya da “her şey var ama hiçbir şey yok” ifadelerini kullanır. Hayat devam eder; fakat kişi yaşamla kurduğu duygusal bağın giderek zayıfladığını hisseder (Ogden et al., 2006).
Travma ve Klinik Görünüm
Travma literatürü, duygusal uyuşmanın özellikle travmatik ya da kronik stres yaratan yaşantılar sonrasında sık görülen bir tepki olduğunu vurgular. Kişi aşırı duygusal yükten korunmak için bilinçdışı biçimde duygularını kapatır. Bu durum kısa vadede işlevselliği koruyabilir; kişi çalışmaya, üretmeye, sorumluluklarını yerine getirmeye devam eder. Ancak uzun vadede bu kopukluk, ilişkisel yakınlığı ve yaşam doyumunu belirgin biçimde azaltabilir (APA, 2013; van der Kolk, 2014).
İyileşme Süreci: Hissetmeye Yeniden İzin Vermek
Psikoterapiye başvuran birçok kişi bu durumu net bir şekilde adlandıramaz. “Bir sorun var ama tam olarak ne olduğunu bilmiyorum” ya da “Her şey yolunda ama ben yok gibiyim” gibi ifadeler sıkça dile getirilir. Bu noktada terapötik hedef, kişiyi zorla hissettirmek değildir. Aksine amaç, duyguların yeniden güvenli ve tolere edilebilir hâle gelmesini sağlamaktır. Çünkü duygular, kişi için yeniden güvenli olduğunda doğal olarak geri gelmeye başlar (Ogden et al., 2006).
Terapi sürecinde beden farkındalığı, güvenli ilişki deneyimi ve duygulara küçük dozlarda alan açmak, duygusal uyuşmanın çözülmesinde önemli rol oynar. Hisler geri gelmeye başladığında çoğu zaman önce zorlayıcı duygular ortaya çıkar. Bu durum birçok kişi tarafından gerileme olarak algılansa da klinik açıdan bu genellikle iyileşmenin başladığını gösteren önemli bir işarettir. Çünkü hissetmeye başlamak, yeniden canlılıkla temas edebilmenin de kapısını aralar (van der Kolk, 2014).
Sonuç olarak duygusal uyuşma, modern yaşamın sessiz ama oldukça yaygın tepkilerinden biridir. Birçok insan bunu fark etmeden yaşar ve kendini “duygusuzlaştığı” için eleştirir. Oysa çoğu zaman bu durum, zihnin ve bedenin “fazla oldu” deme biçimidir. Hissetmemek kısa vadede daha güvenli gibi görünebilir; ancak uzun vadede yaşamla bağ kurmanın yolu, duygulara yeniden izin verebilmekten geçer. Çünkü duygular yalnızca acının değil, anlamın, bağın ve canlılığın da taşıyıcısıdır (APA, 2013).
Kaynakça
-
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
-
Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2006). Trauma and the body: A sensorimotor approach to psychotherapy. W. W. Norton & Company.
-
van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
