Çekmecelerdeki Sessiz Bekleyiş
Hemen her evde, köşede kalmış bir çekmecenin veya gardırobun en karanlık rafının değişmez bir hikâyesi vardır: Çalışıp çalışmadığı meçhul bir şarj kablosu, bir gün yeniden moda olacağı umulan eski bir ceket, sayfaları hiç açılmamış bir ajanda ya da bir amaca hizmet etmeyi bekleyen plastik bir kap. Bu nesneler, yıllarca yerlerinden kımıldamadan tek bir savunma hattının arkasında beklerler: “Bir gün lazım olur.”
Genellikle dağınıklık, erteleme davranışı veya basit bir duygusallık olarak etiketlediğimiz bu cümle, aslında çok daha derin bir zihinsel mimarinin dışavurumudur. Son yıllarda sadeleşmek; önce bir tüketim karşıtı akım, sonra da neredeyse ahlaki bir erdem, sağlıklı bir zihin yapısının mutlak göstergesi haline geldi. “Az çoktur” (Less is more) felsefesi, modern insana “gereksiz olandan kurtulma” ödevini verdi. Ancak bu anlatının pek sorgulanmayan, gölgede kalmış bir yönü var: Atmak her zaman özgürleştirir mi? Yoksa bazen sadece hissetmekten mi kaçıyoruz?
Belirsizliğe Karşı Bir Sigorta Olarak Nesneler
Psikolojik perspektiften bakıldığında, “bir gün lazım olur” ifadesi, bireyin belirsizlikle kurduğu sancılı ilişkinin bir yansımasıdır. Güncel çalışmalar, belirsizliğe tahammülsüzlük bireylerde kontrol ihtiyacını ve buna bağlı kaçınma davranışlarını artırdığını göstermektedir (Carleton, 2020). Geleceğin ne getireceğini bilememenin yarattığı kaygı, insanı “hazırlıklı olma illüzyonuna” iter. Bu noktada eşya, sadece fiziksel bir nesne değil, gelecekteki olası bir kriz anına karşı alınmış bir önlemidir.
Bir eşyayı atmak, yalnızca bir nesneden vazgeçmek değil; o nesneye ihtiyaç duyulacak o hayali andaki “pişmanlık ihtimalini” de göze almak demektir. Dolayısıyla bazı bireyler eşyaları değil, gelecekteki olasılıkları saklarlar. İstiflenen her nesne, aslında “Gelecekte çaresiz kalmayacağım” vaadinin somut birer temsilidir. Kontrol duygusunun azaldığı dönemlerde eşyalara tutunma eğiliminin artması bu yüzdendir; dünya belirsizleştikçe, çekmecedeki o eski kablo tutunacak bir çapaya dönüşür.
Karar Vermenin Bilişsel ve Duygusal Maliyeti
Eşyalardan kurtulma eylemi, göründüğü kadar basit bir fiziksel düzenleme değildir. Her bir nesne hakkında “kalsın mı, gitsin mi?” diye düşünmek, ciddi bir bilişsel süreç gerektirir. Literatür, öz-kontrol ve karar verme süreçlerinin sınırsız bir kaynak olmadığını; her kararın bir bilişsel maliyeti olduğunu net bir şekilde kabul etmektedir (Inzlicht ve ark., 2021).
Buna “karar yorgunluğu” diyoruz. Gün içinde binlerce karar veren zihin için, yılların birikmiş eşyalarıyla yüzleşmek bir irade savaşına dönüşür. Eğer birey o dönemde zihinsel ve duygusal olarak zaten yüklenmişse, karar vermek güvenli hissettirmez. Bu durumda tutmak, bir iradesizlik örneği değil, zihnin kendini daha fazla tükenmekten koruma mekanizmasıdır. Tutmak, o an için karar vermeme lüksünü satın almaktır.
Minimalizmin İki Yüzü: İşlevsel mi, Kaçınmacı mi?
İşte tam bu noktada minimalizm, bir can simidi gibi sunuluyor. Seçenek sayısının azalmasının bireylerde kaygı, pişmanlık ve tatminsizlik duygularını düşürdüğü uzun süredir bilinmektedir (Schwartz, 2004). Sadeleşmek, çevresel uyaranları azaltarak zihinsel bir alan açar ve bireye bir kontrol alanı sağlar. Ancak her sadeleşme eylemi aynı kaynaktan beslenmez.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) çerçevesinden baktığımızda, bazı davranışların uzun vadede işlevsiz olsa bile kısa vadede zorlayıcı içsel deneyimlerden kaçınma amacı taşıdığını görürüz (Hayes ve ark., 2020). Buna deneyimsel kaçınma denir. Bazı insanlar için atmak, bir hafifleme eylemi değil, bir “silme” eylemidir.
-
Hatırlamanın acısından kaçmak için anıları temsil eden her şeyi yok etmek,
-
Bağ kurmanın getireceği o ağır sorumluluğu hissetmemek için alanı boşaltmak,
-
Geçmişle yüzleşmemek için köprüleri yakmak…
Bu tür bir sadeleşme, bireyi özgürleştirmez; aksine duygusal olarak sterilize eder. Bu durumda sadeleşme, hayatı anlamlandırmaya değil, hissizleşmeye hizmet eder. Atan kişi hafiflemez, sadece “temas” etmeyi reddeder.
Hayatın Küçük Bir Provası
Yazının başındaki soruya dönersek: Eşyaları mı saklıyoruz, yoksa ihtimallerimizi mi koruyoruz? Görünen o ki, her ikisini de yapıyoruz. Tutmak da atmak da kendi başına “sağlıklı” ya da “sağlıksız” olarak yaftalanamaz. Belirleyici olan, bu eylemlerin ardındaki psikolojik işlevdir.
Eğer tutuyorsak, bu nesneyle olan bağımız yaşamımızı zenginleştiriyor mu, yoksa korkularımızı mı besliyor? Eğer atıyorsak, bu eylem bize yeni bir alan mı açıyor, yoksa bizi duygusal olarak yoksullaştırıyor mu? Sadeleşmenin bir moda ikonu haline geldiği bu çağda, belki de en büyük erdem neye sahip olduğumuz değil, nesnelerle kurduğumuz bağın ne kadar farkında olduğumuzdur.
Eşya ile kurduğumuz ilişki, hayatla kurduğumuz ilişkinin küçük bir provasıdır. Kaybetmekten korktuğumuz için biriktirdiğimiz her şey, aslında hayata olan güvensizliğimizin bir işaretidir. Duygulardan korktuğumuz için attığımız her şey ise, yaşamın çok sesliliğinden kaçışımızdır. Mesele minimalist olup olmamak değil, şudur: Ben neyi kaybetmeye hazır değilim? Bu soruya verdiğimiz dürüst cevap, sadece çekmecelerimizdeki fazlalıklardan değil, ruhumuzdaki farkındalık düğümlerinden de bir şeyler anlatacaktır.
Kaynaklar
-
Carleton, R. N. (2020). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of Anxiety Disorders, 39, 30–43.
-
Hayes, S. C., Hofmann, S. G., & Stanton, C. E. (2020). Process-based therapy: The science and core clinical competencies of CBT. Context Press.
-
Inzlicht, M., Schmeichel, B. J., & Macrae, C. N. (2021). Why self-control seems (but may not be) limited. Trends in Cognitive Sciences, 25(8), 645–656.
-
Kang, J., Martinez, C. M. J., & Johnson, C. (2021). Minimalism as a sustainable lifestyle: Its behavioral and emotional consequences. Journal of Consumer Research, 48(4), 567–587.
-
Lloyd, K., & Pennington, W. (2020). Towards a theory of minimalism and well-being. International Journal of Applied Positive Psychology, 5, 89–112.
-
Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less. Harper Perennial.
