“Sağlıklı ilişki” kavramı bugün neredeyse herkesin dilinde. İlişkilerde ne yapmamız gerektiğini, neyi yapmamamız gerektiğini, ne zaman ve nasıl konuşacağımızı anlatan “başarılı ilişkilerin 10 sırrı” gibi sayısız öneriyle çevriliyiz. Ancak bu önerilerin ne kadarı gerçekten ilişkileri iyileştiriyor, ne kadarı değişmesi gereken davranışları kabul edilebilir hâle getiriyor?
İlişkilerin hayat kalitemizi doğrudan etkilediğini artık biliyoruz. Belki de tam da bu yüzden bazı davranışları “sağlıklı” etiketiyle sorgulamadan benimsemeye daha yatkınız. Bu yazı, sağlıklı ilişki adına sıkça tekrar edilen ancak çoğu zaman ilişkideki sınırları bulanıklaştıran mitleri ele alıyor.
Bir seans sırasında danışanlarımdan biri, “İlişkimizde sorunlar konuşulur, duygular açıkça ifade edilirdi; yine de hiçbir şey değişmezdi,” demişti. Peki sorunlar konuşuluyorsa ve duygular ifade ediliyorsa, neden bazı ilişkiler aynı yerde kalmaya devam eder?
Mit 1: Konuşulan Ama Değişmeyen İlişkiler
Seansa gelen çiftlerin en sık getirdiği şikâyet “iletişim problemi”dir; ancak çoğu zaman kastedilen konuşamamak değil, konuşmanın işe yaramamasıdır. İletişim çağında yaşıyor olmamız, sağlıklı iletişim kurulduğunda ilişkide çözülemeyecek bir sorun olmadığı inancını da beraberinde getirir. Konuşursak anlaşırız, anlaşırsak değişiriz diye düşünürüz.
Oysa bazı çiftlerde sorun, konuşulamaması değil; defalarca konuşulmasına rağmen hiçbir şeyin değişmemesidir. Örneğin sınır ihlallerinin tekrarlandığı bir ilişkide taraflardan biri yaşadığı rahatsızlığı açıkça ifade eder, diğeri anladığını söyler ve hatta özür diler. Ancak kısa bir süre sonra aynı davranış yeniden ortaya çıkar. Bu noktada iletişim vardır, anlayış ifadesi de vardır; fakat davranış düzeyinde bir değişim gözlenmez.
Araştırmalar, ilişkilerde sorunların büyük bir kısmının çözülmediğini; ancak sağlıklı ilişkilerin bu sorunları davranışsal sorumluluk alarak yönetebildiğini göstermektedir. Bu durum, iletişimin varlığıyla değil, sorumluluğun sürekliliğiyle ilişkilidir.
İletişim, bir ilişkiyi iyileştiren araçlardan biridir; ancak tek başına yeterli değildir. Konuşmak ilişkiyi kurtarmaz; konuşulanların davranışa dönüşmesi kurtarabilir.
Mit 2: Kalmak Mı, Sürdürmek Mi?
İlişkide kalmak çoğu zaman sabır, olgunluk ve bağlılıkla eş tutulur. Zor zamanlardan geçmek, emek vermek ve vazgeçmemek birçok anlatıda romantize edilirken; ayrılmak kolaycılık, başarısızlık ya da kaçış olarak kodlanır.
Oysa ilişkide kalmak tek başına olgunluk göstergesi değildir. Bazı ilişkilerde kalmak, sorunları dönüştürmeye yönelik bir çabadan çok, süregelen bir zarar örüntüsüne uyum sağlamak anlamına gelebilir. İhtiyaçların görünmez kaldığı, sınırların sürekli ihlal edildiği ve değişimin tekrar tekrar ertelendiği ilişkilerde “kalmak”, ilişkiye değil; alışkanlığa hizmet eder.
Araştırmalar, bireylerin ilişkide kalma kararlarının her zaman ilişki doyumuyla değil; yapılan yatırımlar ve algılanan alternatiflerle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu durum, kalma kararının her zaman bilinçli bir bağlılık değil, bazen psikolojik maliyet hesaplarının sonucu olabileceğini düşündürmektedir.
Elbette her ilişkide kalmak kendinden vazgeçmek anlamına gelmez. Kalmak; sorumluluğun paylaşıldığı, davranışların değiştiği ve ilişkinin gerçekten dönüştüğü durumlarda iyileştirici olabilir. Ancak değişimin sürekli ertelendiği, yükün tek taraflı taşındığı ilişkilerde asıl soru “gitmeli miyim?” değil; “kalırken neyi feda ediyorum?” sorusudur.
Mit 3: “Elimden Geleni Yaptım”ın Psikolojisi
“Elimden gelen her şeyi yaptım” cümlesi, ilişkilerde en sık kullanılan ve en az sorgulanan ifadelerden biridir. Çoğu zaman iyi niyetin, çabanın ve fedakârlığın kanıtı olarak sunulur. Ancak bu ifade, her söylendiğinde nesnel bir değerlendirmeye mi işaret eder; yoksa zorlanılan bir noktada kişiye psikolojik bir çıkış mı sağlar?
Klinik gözlemde sıkça karşılaşılan durumlardan biri şudur: Kişi ilişki içinde kalmış, defalarca konuşmuş, anlayış göstermiş ve sabretmiştir. Ancak aynı süreçte sınır koymaktan, açık taleplerde bulunmaktan ya da ilişkiyi yeniden değerlendirmekten kaçınmıştır. Yapılanlar vardır; fakat yapılmayanlar da en az yapılanlar kadar belirleyicidir.
“Elinden gelen”, çoğu zaman kişinin gerçekten yapabildiklerinden değil, yapmaya hazır olduklarından oluşur. Değişimin bedeli ağırlaştığında bu cümle, bir muhasebeden çok ilişkinin geldiği noktayı kapatma işlevi görür. Nitekim bu söylemin, çoğu zaman bilişsel çelişkiyi azaltma işlevi gördüğü bilinmektedir.
Bir ilişkide gerçekten elinden geleni yapmak; yalnızca kalmak, konuşmak ve sabretmek değil, gerektiğinde zor soruları sormayı ve verilen cevaplarla yüzleşmeyi de içerir.
Mit 4: İyi Niyetin Sınırları
İyi niyet, ilişkilerde en sık başvurulan savunmalardan biridir. “Niyetim kötü değildi” ya da “Seni üzmek istemedim” gibi ifadeler, çoğu zaman yaşanan kırgınlığı açıklamaktan çok etkisizleştirir. Bir davranışın iyi niyetle yapılmış olması, karşı tarafta yarattığı etkiyi ortadan kaldırmaz.
Özellikle tekrar eden ihlallerde niyet vurgusu, sorumluluğu azaltan bir kalkan hâline gelir. İyi niyetin sürekli öne çıkarıldığı ilişkilerde zarar çoğu zaman fark edilmez; çünkü görünür olan niyet, görünmez hâle gelen etkilere baskın çıkar.
İlişkilerde belirleyici olan, neyin amaçlandığı değil; neyin tekrarlandığıdır. Bu nedenle iyi niyet, davranışla desteklenmediğinde ilişkiyi koruyan bir değer olmaktan çıkar ve değişimi erteleyen bir gerekçeye dönüşür.
Mitlerin Ötesinde
Sağlıklı ilişki; her şeyin konuşulduğu, herkesin iyi niyetli olduğu ve kimsenin vazgeçmediği bir yapı değildir. Sağlıklı ilişki, konuşulanların davranışa dönüştüğü, iyi niyetin sorumluluktan kaçmak için kullanılmadığı ve kalmanın da gitmenin de bilinçli bir tercih olduğu bir alandır.
Mitlerin ötesinde sağlıklı ilişki; rahatlatan anlatıların değil, davranışların, sorumluluğun ve bilinçli tercihlerin belirleyici olduğu bir zeminde kurulur.
Kaynakça
Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
Gottman, J. M. (1999). The Marriage Clinic. W. W. Norton.
Heider, F. (1958). The Psychology of Interpersonal Relations. Wiley.
Rusbult, C. E. (1983). A Longitudinal Test of the Investment Model. Journal of Personality and Social Psychology, 45(1), 101–117.
