Psikoloji tarihinde kişilik gelişimi üzerine en çok tartışılan ve hâlâ referans verilen kuramlardan biri Freud’un psikanaliz kuramıdır. Psikodinamik kuram, kişiliğin gelişimini bilinçdışı süreçler, içsel çatışmalar ve erken çocukluk yaşantıları üzerinden açıklamaktadır.
Kişilik, bireyin kendine özgü davranış, düşünce ve duygularıdır. Psikoloji tarihi boyunca birçok önemli ismin kuramı aslında kişiliğin nasıl geliştiğinin temelini atar. Freud, kişiliğin temelinin yaşamın ilk beş yılında atıldığını ileri sürmüş ve birçok psikopatolojik durumun kökenini bu dönemdeki fiksasyonlarla ilişkilendirmiştir.
Freud’un Psikoseksüel Dönemleri
-
Oral Dönem
-
Anal Dönem
-
Fallik Dönem
-
Latent Dönem
Freud’a göre dönemlerin birbirini izlemesinin nedeni sinir sisteminin olgunlaşmasıdır. Psikoseksüel dönemlerde çocuk, bedeninin o dönemdeki en duyarlı bölümünün uyarılmasıyla temel fiziksel (cinsel) gereksinimlerini giderir. Bu sıra nörolojik olarak önce ağız, anüs, en sonunda da cinsel organlardır.
Erikson bu fikre uysa da toplumsal çevreye daha çok vurgu yapar. Erikson’a göre her bir dönemin merkezinde belirli bir toplumsal çatışma bulunur ve bu da psikososyal bir krize neden olur. Bu konuyu bir sonraki yazımda detaylandıracağım.
Psikoseksüel Evreler
Oral Evre (Doğum-1 yaş)
Haz merkezi ağız, dudak ve dildir. Bebek ilk olarak kendine ağızdan haz sağlayan kişiye bağlanır, yani anneye. Normal gelişim için sınırlı bir doyum yeterlidir. Yoksa oral fiksasyon oluşur. Çok küfür etme, sigara içimi, şizoid davranışlar, aşırı yeme, umutsuzluk, güvensizlik, korku, şüphe bu dönemin fiksasyon belirtileridir. Bebek anne tarafından ya çok doyurulmuştur ya da doyurulmamıştır.
Anal Evre (1-3 yaş)
Çocuk olgunlaştıkça anal bölge daha duyarlı olur. Burada tuvalet eğitimi çok önemlidir. Anne babanın bu eğitimi nasıl idare ettiği, fiksasyon olup olmayacağını belirler. Saplantı olursa ileride aşırı titiz, obsesif, bağımsızlık arayan, özgüvensiz, yetersizlik hissi taşıyan, iradeli veya dikbaşlı bireyler ortaya çıkabilir ya da bu belirtilerin tam tersi gözlemlenir.
Fallik Evre (3-5 yaş)
Çocuk 3-4 yaşa geldiğinde genital organlar daha duyarlı olur ve mastürbasyon yapmaya başlar. Fallik evrede en önemli özellik Oedipus kompleksidir. Erkek çocuk penisini keşfeder ve yeni haz kaynağını (anneyi) mutlu etmek için kullanır. Babayı kıskanır ve babanın ona zarar vereceği korkusunu yaşar. Anneye duyduğu arzu ile babanın gücüne karşı duyduğu korku arasında kalır.
Bu çatışmalar bilinçaltıdır. Çocuk bu korkusuyla ancak aynı cinsten ebeveyn ile özdeşim kurarak kurtulabilir. Kız çocuklarında ise aynı süreç Elektra kompleksi olarak adlandırılır. Fallik dönemde fiksasyon durumunda kibir, amaçsızlık, kendine değer vermeme, suçluluk, aşırı kibarlık, erteleme, atılgan olamama veya pervasızlık gibi belirtiler görülebilir.
Latent Dönem (6-11 yaş)
Çocukların zihni bu dönemde derin bir uykuya girer. Aile ve kendilik ile ilgili derin düşünceler bastırılır ve libido arkadaşlıklara kayar. Dış dünya daha cazip gelir ve dönemin en sakin evresidir. Cinsel dürtüler ve önceki çatışmalar bilinçaltına itilir. Bu nedenle en çok kullanılan savunma mekanizması “bastırma”dır. Bastırmalar ergenliğin başlangıcında yeniden uyanacaktır.
Dönemin en önemli özellikleri akran ilişkileri, sosyal ilişkiler ve dışa dönüklüktür.
Freud, kişilik gelişiminin ilk 5 yaşta tamamlandığını savunur. Vaka örneklerine bakacak olursak, çoğu danışanın dönemde takıldıkları fiksasyonlarına, bakım verenle olan ilişkinin zedelendiğine ve kurulan ilk bağın güven temeline çok fazla oturmadığına şahit oluruz.
Terapide amacımız, kişi hangi yaşta olursa olsun egosunu güçlendirmek ve takılı kaldığı fiksasyon yaşını kendi yaşına çekmektir.
