Zihnimizdeki Hayali Sahne ve Sahte Jüriler

Winnicott ve aynalanma ihtiyacı; Winnicott’a göre bebek, dünyaya kendi içsel dürtüleri ve ihtiyaçlarıyla gelir. Bebeğin bu işlenmemiş haline “Gerçek Kendilik” (True Self) denir. Bebeğin sağlıklı gelişebilmesi için annenin veya birincil bakım verenin bebeğin bu içsel dünyasını “aynalaması” gerekir. (Psikolojide aynalama: mirroring, bir bireyin duygularının, ifadelerinin ve içsel durumunun bir başkası —birincil bakım veren ebeveyn— tarafından fark edilip, anlamlandırılarak ona geri yansıtılması sürecidir.) Yani bebek acıktığında veya ağladığında anne onun bu ihtiyacını fark edip uyum sağlarsa, bebek “Benim bu dünyada duygularım gerçek ve bir karşılığı var” mesajını alır.

Sahte Kendilik Nasıl Oluşur?

Sorun bakım verenin bebeğin, çocuğun gerçek ihtiyaçlarına değil de kendi beklentilerine göre şekillendirmeye çalışmasıyla başlar. Eğer anne sadece “uslu, sessiz” hallerini onaylıyorsa; bebek, çocuk hayatta kalmak, bu sevgiyi alabilmek için gerçek duygularını (öfke, açlık, hayal kırıklığı) bastırır. Bu bağlamda bebeklik ve çocukluk döneminde ilk annesinin beklentilerini karşılayan bir “Sahte Kendilik” inşa eder. Bu bir savunma mekanizmasıdır. Bebek aslında şunu der: “Gerçek halim kabul görmüyorsa o halde ben de hayatta kalmak için senin istediğin o maskeyi takınmalıyım, o kostümleri giyinmeliyim.”

Uyum Sağlama Çabası

Sahte kendilik aslında başkalarının beklentilerine aşırı uyum sağlama halidir. Yani “El alem ne der” korkusu, aslında çocukluktaki “annem/babam beni böyle sevmez” korkusunun yetişkin formudur. Çocukken “Aferin” almak için yaptığımız uslu çocuk davranışları, yetişkinlikte “El alem ne der?”e evrilir. Çünkü büyüdüğümüzde karşımızda sadece ebeveynlerimiz yoktur; binlerce gözden oluşan hayali bir kitle yani “el alem” vardır. İşte tam da bu noktada, o eski çocukluk zırhı, modern insanın giydirdiği kostümlere yani **“Persona”**sına evrilir. Ve zamanla da hep sanki birileri bizi izliyormuşçasına yaşamaya başlarız.

Sanki tüm gözler üzerimizdeymiş gibi hissettiğimiz anlar olur ya; işte bugün çoğu zaman adını koyamadığımız o anları ele alacağız. Doğduğumuz günden bugüne kadar toplum bize çeşitli kostümler giydirir. Mesela bugün dışarı çıktınız; kombininizi gerçekten kendiniz mi seçtiniz, yoksa “Bunu giyersem garip biri olduğumu düşünürler mi?” sorusu içinizden bir gölge gibi geçti mi? Düşündüğünüz şeyleri özgürce dile getirebildiniz mi, yoksa “Bunu söylersem ne düşünürler, beni yargılarlar mı?” diye duraksadınız mı? Veya dönem dönem, aslında hiç de tarzınız olmayan ama toplumun “güzel” diye dayattığı bir kalıba mı sığmaya çalıştınız?

Carl Jung buna “Persona” der. Bu maske aslında toplum ile aramızdaki köprüdür. Ancak asıl soru şudur: Kendi hayatımızın başrolünde miyiz, yoksa gizli yönetmenlerin gözetiminde birer figüran mı? “Başkaları ne der?” hücresine tıkılı kalmışlık hissi ile içimizden geldiği gibi yaşama arzusu arasındaki o gerilim, bir gün farkındalıkla patlak verir. “El Alem ne der?” sorusu, personamızı bir despota çevirip bizi kendi iç dünyasında kırık cam parçaları üzerinde sessizce yürümeye mahkum eder.

Bu yazı, o maskenin altındaki sesi duyma ve duyurma üzerinedir. Toplum bize her zaman bir ayna tutar ancak yalnızca yüzeydeki yansıma ile ilgilenir; ışığın altındaki yorgunlukla değil. Bu yüzeysellik, zamanla kendi öz benliğimize yabancılaşmamıza ve başkalarının “mükemmel” tanımına hapsolmamıza zemin hazırlar. Oysa Jung’un da dediği gibi: “Dünyanın size kim olduğunuzu söylemesine izin verirseniz, kim olduğunuzu asla öğrenemezsiniz.”

Peki gerçekten de zihnimizdeki bu “Acaba el alem ne der?” sesi dışarıdan gelen bir tehdit mi, yoksa kendi zihnimizde büyüttüğümüz bir yanılgı mı? Biz başkaları ne der diye düşünmekten kendimiz olamıyoruz ama aslında o “başkaları” da tam olarak aynı şeyi hissediyor. Zihnimizde beliren bu sahte jüriler, bizi aslında sandığımız kadar düşünmüyor olabilirler.

Dijital Jüriler ve Spot Işığı Etkisi

Bir de “Dijital” jürilerimiz var; günümüzde bu hayali sahne aslında biraz da sosyal medya ile dijital bir boyuta taşındı. Artık sadece fiziksel çevremizin değil, ekranın ardındaki binlerce görünmez jürinin de onayına susuz yaşıyoruz. Paylaştığımız her fotoğraf, aslında personamızın bir cilası, aldığımız her beğeni ise çocukluğumuzdaki o “aferin” arayışının modern bir yankısıdır. Peki bu sahte jüriler de gerçekten bizim ne paylaştığımızı en az bizim kadar umursuyor mu?

Psikolojide “Spot Işığı Etkisi” (Spotlight Effect) olarak bilinen bu kavram, bize çarpıcı bir gerçeği fısıldıyor: Spot ışığı etkisini fark etmek, üzerimizdeki o ağır kostümü çıkarıp bir görünmezlik pelerini giymek gibidir. Gerçekte herkes kendi hikayesinin yöneticisidir ve el alem aslında kendi “el alemiyle” meşguldür. 2000 yılında Cornell Üniversitesi’nde yapılan bir deneyde, öğrencilerden üzerinde komik veya utanç verici resimler olan tişörtler giymeleri istenmiştir. Denekler odadaki herkesin bu tişörtü fark ettiğinden emindir; oysa gerçekte çok az kişi durumu fark etmiştir.

Yani kimse sandığımız kadar bizi izlemiyor. Bizler, kimsenin dikkatle bakmadığı bir sahnede hayali jürileri memnun etmek için kendi benliğimizi feda ediyoruz. Herkesin bizi izlediği illüzyonundan kurtulursak, gerçek benliğimizle ne kadar özgür olabileceğimizi fark ederiz. Bu farkındalık bize şu alanı açar: Eğer kimse yargılamayacaksa istediğim gibi giyinebilirim, kimse izlemiyorsa istediğim gibi dans edebilirim, eğer kimse dinlemiyorsa dilediğimce kahkaha atıp, şarkılar söyleyebilirim…

Unutmayın ki bu hayatı bir kez daha yaşamayacaksınız. Sahne sizin, yönetmen sizsiniz. Spot ışıkları aslında sizin elinizde ve emin olun ki herkesin zihnindeki ışık kendine dönük, size değil. Başkalarını memnun etmeye devam ederseniz, koskoca bir hayatın sonunda “keşke” demeye mahkum kalırsınız. Bu yüzden “El Alemin” onayına olan susuzluğunuz dindiğinde kendi ruhunuzun fısıltılarını duymaya başlarsınız. O fısıltı, el alemin yarattığı tüm gürültüden çok daha güçlüdür. Bu sahte jürileri susturmak bir anda mümkün olmayabilir. Ancak küçük adımlarla başlayabiliriz. Bir dahaki sefere bir karar verirken kendinize şu soruları sorun; eğer bu kararımı kimseler görmeseydi ve bilmeseydi yine de bu şekilde mi verirdim yoksa karar sonucum değişir miydi? Bu soru personanın gürültüsünü kısıp gerçek kendiliğin sesini duymamızda adeta bir pusula görevi görecektir.

KAYNAKÇA

• Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one’s own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.

• Jung, C. G. (1953). Two Essays on Analytical Psychology (R. F. C. Hull, Çev.). Princeton University Press.

• Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment: Studies in the Theory of Emotional Development. International Universities Press.