Tüketim Döngüsü ve Modern İnsan
Sabah gelen bildirim yığınıyla gözümüzü açtığımız telefondan akşam eve dönüp söylediğimiz yemeğe kadar hayatımız bir tüketim döngüsüyle ilerliyor. Hızlıca sahip olmak ve aynı hızla tüketmek. Artık tüketim kavramı var olmanın temel koşulu hâline gelmiş, insanlar tükettikçe ve başkalarına sergiledikçe yaşadığını hissetmektedir. Diğer bir deyişle modern dünyada insan varoluşunu nesneler üzerinden tanımlamaktadır, tüketim bir kimlik inşası ve statü göstergesi hâline gelmiştir. Bu tüketim kültürü bireyi özgürleştirmek yerine kalabalıklar içerisinde yalnızlaştırmakta, sistemin bir nesnesi hâline getirmektedir. Artık bozulan radyo, yırtılan gömlek, eskiyen ayakkabıları onarmakla kimse vakit harcamıyor. Çünkü yenisine ulaşmak daha zahmetsiz ve seçenek çok fazladır.
Tüketim Kültürünün İlişkilere Yansıması
Bu zahmetsiz, bol seçenekli, hızlı tüketim durumu tabii ki günümüz ilişkilerinde de kendini göstermiştir. İnsanlar eski zamanlardaki gibi tek kişiye yatırım yapmıyor, aşk mektupları yazmıyor, derin ilişkiler kurmaya çabalamıyor, anı biriktirmek istemiyor, partnerine değer vermiyor, anlık heyecanlar ve kullan-at ilişkilere yöneliyor. Sosyal medya ile birlikte ilişkiler sergilenen bir imaja dönüşmüştür ve yine sosyal medya ve flört uygulamalarıyla insanlar adeta dijital bir pazar yerinde katalog inceler gibi “swipe” yapmaktadır. Tüketim kültürü, romantik ilişkileri de piyasa mantığına uygun olarak yeniden yapılandırmıştır. Sürekli “daha iyisi” için ekranı sağa kaydırma veya hikâyesine yanıt verme eylemi bireyde duygusal yorgunluk, yüzeysellik ve bağlanma korkusu yaratmaktadır.
“Daha iyisi var mı?” kaygısı günümüz ilişkilerinde partnerlerin bağlılık korkusunu besleyip ilişkileri kırılganlaştırmaktadır. Partnerler bu düşünceyle birbirlerinden kolayca vazgeçebilmektedir. Aynı kaygı ilişkiden alınan doyumu da olumsuz etkilemektedir, çünkü birey sürekli tetiktedir. İlişki ebediyet yemini olmaktan çıkmış, her an iptal edilebilir ve yeri doldurulabilir bir sözleşme olarak görülmektedir.
Dopamin Tuzağı ve Akışkan Bağlar
Tüketim ile doldurulamayan içsel boşluk ve yalnızlık, bireyi sürekli yeni duygusal uyaranlar aramaya, yani dopamin tuzağına iter. Modern ilişkilerdeki o ilk heyecan, telefona yeni bir bildirim gelmesi, yeni bir eşleşme sağlanması beyinde dopamin salgılanmasına neden olur. Ancak bu dopamin çok hızlı tükenmektedir. İnsanlar bu heyecan bittiğinde ilişkiyi tükettiğini düşünüp yeni bir hevese geçmektedir. Böylesine bir belirsizlik ortamında aşk gibi derin bir bağ, yerini kolayca kurulup aynı hızla da terk edilebilen “akışkan bağlara” bırakmaktadır.
Micro-Cheating ve Duygusal Enerji Tüketimi
Tüketim kültürü, sadakatsizliğin de sınırlarını bulanıklaştırarak micro-cheating kavramını doğurmuştur. Bu kavram, fiziksel olmayan ancak duygusal enerji hırsızlığı içeren bir “atıştırmalık tüketim” biçimidir. Eski sevgiliye gizlice mesajlar atmak, hesabını takip etmek veya sosyal medyada ilişki durumunu saklamak gibi davranışlar bireyin dışarıdan onay almasına ve heyecan tüketmesine imkân tanır. Davranışın temelinde partnerden esirgenen duygusal yatırımın dışarıdaki sanal bir kişiye aktarılması yatmaktadır.
Bu kişilerdeki zihin yapısı, karşısındakini bir insan olarak değil bir ihtiyaç giderici olarak kodladığı için sadakatsizliğin partnerinde yaratacağı duygusal yıkıma karşı duyarsızdır ve bu yıkımın sorumluluğunu almaz. Bu davranışı sergileyen partnerlerde onay ve heyecan arayışının altında derin bir aşağılık kompleksi bulunmaktadır. Bu kişiler kendi değerlerini içsel bir kaynakla değil, dışarıdan gelen bir mesaj veya geri dönüş üzerinden belirler.
Kişi bu davranışlarda bulunurken hâlâ “piyasada” bir karşılığı olup olmadığını test etmek ister. Partnerinin sevgisi ona artık “garanti” geldiği için değerini yitirir. Her yeni flört, kişinin yetersizlik hissini geçici olarak uyuşturur. Bu durum bir tür duygusal bağımlılığa dönüşür; dopamin azalır, boşluk başlar, yeni dopamin ve yeni bir onay aranır. Bu kişilerde duygusal olgunlaşmamışlık görülmektedir.
Gerçek Aşk ve Duygusal Olgunluk
Gerçek aşk, emek ve kriz yönetimi gerektirir. Tıpkı bozulan radyo, yırtılan gömlek örneğindeki gibi. Bu kişiler ilişkinin emek kısmından kaçıp sadece balayı evresindeki o bedava dopamin etkisini ister. İlişkilerinde derinleşmek onlara korkutucu gelir, çünkü derinleşmek kendileriyle yüzleşmek demektir. Bu nedenle yüzeyde kalmayı, yüzeysel ilişkiler tüketmeyi ve kendi içsel boşluklarından kaçmayı tercih ederler. Micro-cheating davranışına başvuran bu kişilerin bitmek bilmeyen heyecan arayışı partnerlerine duydukları tutkusuzluktan değil, kendi içlerindeki devasa boşluğu dışsal onaylarla kapatmaya çalışmasından kaynaklanmaktadır.
Tüketim toplumu bu kişilere, içlerindeki boşluğu dolduracak şeyin “yeni bir eşleşme” olduğu yanılgısını sunar. Oysa her yeni kaçamak, kişinin kendi karakterinden verdiği yeni bir tavizdir.
Tüketim Yerine Üretim Olarak Aşk
Gerçek aşk aslında bir tüketim nesnesi değil, bir üretim sürecidir. Bir insanı tüm kusurlarıyla kabul etmek, bir kataloğu karıştırıp en kusursuzunu bulmaya çalışmakla yer değiştirmiştir. “Sabır” kavramının yerini “hız” almıştır. Eskiden saklanan mektupların yerini bugün gizlice silinen mesajlar almıştır. Neden insanlar her zamankinden daha bağlantıda olup her zamankinden daha yalnız hissetmektedir? Tükettikçe yalnızlaşıyor muyuz? Eldeki veriler ve teorik analizler bu soruya güçlü bir “evet” yanıtı vermektedir. Yalnızlığa sebebiyet veren bu kısır döngüden çıkış, ancak tüketim anlayışının birincil varoluş modu olmaktan çıkarılmasıyla mümkün olacaktır.
