Toplumsal cinsiyet rolleri, toplumun erkeklere ve kadınlara dayattığı davranış, tutum ve sorumluluk beklentileridir. Bu toplumsal cinsiyet kalıpları, kişinin kimliğini ve benliğini şekillendirme gücüne sahiptir. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde, birey bu roller aracılığıyla kimlik gelişimini inşa etmeye başlar. Ancak kalıplaşmış cinsiyet rolleri, bireyin kendini özgürce ifade etmesini engeller ve kişide psikolojik çatışmalara yol açar.
Toplumsal Cinsiyet Rolleri Nedir?
Cinsiyet, biyolojik (sex) ve toplumsal (gender) olarak ayrılır. Biyolojik cinsiyet (sex), doğuştan gelen, genetik ve fiziksel özelliklere dayanan cinsiyettir. Biyolojik cinsiyet, vücudun yapısıyla ilgilidir. Toplumsal cinsiyet, toplumun bireyden beklediği davranışlarla ilgilidir.
Albert Bandura’nın Sosyal Öğrenme Teorisi
Albert Bandura, davranışçı kuram ile bilişsel psikolojiyi birleştiren bir psikologdur. Sosyal öğrenme teorisi ile tanınır ve bireylerin gözlem, taklit ve model alma yoluyla öğrendiğini savunmuştur.
Dediğimiz gibi Bandura, insanların gözlemleme yoluyla öğrendiğini savunuyordu. Bu sürece gözlemsel öğrenme (model alma) deniyor. Toplumsal cinsiyet rollerinin de bu şekilde öğrenildiğini söyleyebiliriz. Çocuklar, ailede, televizyonda veya çevrelerinde kadın ve erkek davranışlarını gözlemler. Bu rolleri model alır ve tekrarlarlar. Uygun davranışlar ödüllendirilirse pekişir; uygun görülmeyen davranışlar ise cezalandırır veya onaylanmaz. Mesela bir erkek çocuğu bebekle oynadığı zaman ailesi tarafından “kız işi” denip uyarılırsa, bu davranışından vazgeçer. Bu şekilde çocuklar, toplumun “erkek gibi davran”, “kız gibi otur” gibi beklentilerini içselleştirir ve cinsiyet rollerini öğrenir.
Toplumsal Cinsiyetin Kimlik Gelişimine Etkisi, Kalıplaşmış Roller ve Toplumsal Beklentilerin Baskısı
Toplumsal cinsiyet, bireylerin toplumda nasıl davranmaları, hissetmeleri ve kimliklerini nasıl tanımlamaları gerektiğine dair normlar sunar. Bu normlar, özellikle ergenlik döneminde olup kimliğini bulmaya çalışan gençleri önemli derecede etkiler. Birey, cinsiyet kimliğini hem de toplumsal rollerle ilişkili benliğini bu süreçte inşa eder. Fakat toplumun kalıplaşmış beklentileri bu inşa sürecini sınırlayıcı ve sorunlu bir hale getirir.
Toplum, kadınlara ve erkeklere belirli kalıplaşmış davranışlar dayatır. Örneğin; erkeklerin lider, duygusuz ve güçlü; kadınların ise şefkatli, anaç ve duygusal olması beklenir. Birey, toplumun bu kalıplaşmış beklentilerine uymadığı zaman toplum tarafından farklı görülür.
Erkek bir birey duygusal yapılıysa, “erkek gibi değil” ya da “daha az maskülen” gibi görülür ve kimliğini bastırmak zorunda kalabilir. Ancak bir erkeğin duygusal yapılı olması onu daha az erkek veya daha az maskülen yapmaz. Kadın bir birey azimli ve bağımsızsa “fazla erkek gibi” ya da “daha az feminen” olarak algılanır. Aynı şekilde toplumun dayattıklarına rağmen bir kadının azimli ve bağımsız olması onu daha az feminen yapmaz çünkü azimli ve bağımsız olmak erkeklere özgü bir özellik değildir. Bu gibi durumlar bireyin özsaygısını, benlik algısını ve toplumsal uyumunu olumsuz etkiler.
Bireyin toplumsal kimliği ile öz kimliği çatıştığında, rol karmaşası ortaya çıkar. Erik Erikson’un kimliğe karşı rol karmaşası evresinde birey “Ben kimim?” sorusunu yanıtlamaya çalışırken, toplum “Nasıl biri olmalısın?” baskısını hissettirir. Aile, okul ve medya gibi çevresel faktörler bu baskıyı pekiştirir. Bu baskı bireyin kendi duygu, ilgi ve hedeflerine yabancılaşmasına neden olabilir. Bu noktada, birey çoğu zaman topluma uygun davranmayı seçer, ancak bu da otantik kimliğin bastırılmasına yol açar.
Toplumda hâkim olan ikili cinsiyet anlayışı (kadın-erkek), farklı cinsiyet kimliklerine ve yönelimlere sahip bireylere karşı dışlayıcıdır. LGBTQ+ bireyler, hem kendi kimliklerini anlamlandırmakta hem de bunu sosyal çevreye kabul ettirmekte zorlanırlar. Bu durum, kimlik oluşum sürecinde gizlenme, bastırma ya da kimliğini reddetme gibi savunma mekanizmalarını tetikler. Bu da ergenlikte ya da genç yetişkinlikte daha fazla kaygı, depresyon ve yalnızlık yaşanmasına neden olabilir.
LGBTQ+, Kadın ve Erkeklerde İntihar İstatistikleri
Toplumun dayatmış olduğu bu dışlayıcı, sınırlayıcı ve ayrıştırıcı cinsiyet rollerinden dolayı LGBTQ+ bireylerin yaklaşık %39’u intiharı ciddi şekilde düşünürken %12’si girişimde bulunmakta. Özellikle trans gençlerde %46 intihar düşüncesi olurken %14-18’i intihar girişiminde bulunuyor. Trans yetişkin bireylerde ise yaşam boyu %25-50 intihar girişimi görülüyor. Kadınlar erkeklere göre 2-4 kat daha fazla intihar girişiminde bulunmakta ancak erkekler daha öldürücü yöntemler kullanarak kadınlardan 3-4 kat daha fazla yaşamını yitirmektedir.
Medya ve Ailenin Rolü
Çocuklar ilk toplumsal öğrenmelerini aile içinde yaşar. Anne ve babaların aile içindeki tutumları, çocukta cinsiyet ve roller hakkında ilk kalıpların oluşmasına neden olur. Oyuncak, kıyafet seçimi, sorumluluklar ve ilgi alanlarına müdahale, çocukta cinsiyete göre “uygunluk” baskısı yaratır.
Filmler, diziler ve televizyon programları, kadın ve erkeğe dair stereotipik roller üretir. Kadın genellikle ev işiyle uğraşırken erkek işten gelir ve ayaklarını uzatarak televizyon seyreder. Bu ve bunun gibi birçok temsiller, özellikle ergen bireylerde “nasıl biri olmam gerekir” algısını biçimlendirir. Aynı zamanda çocuk bazen ailede öğrendiği ile medyada gördüğü arasında kalabilir. Bunların yanında da medya, farklı kimliklere alan tanısa bile aile bu kimliği reddedebilir, özellikle LGBTQ+ bireylerde. Bundan dolayı kimlik arayışındaki genç bir birey iki dünya arasında kalır ve daha çok kimlik karmaşası yaşar.
Modern Yaklaşımlar ve Toplumsal Değişim
Son yıllarda toplumsal cinsiyet rollerine dair kalıplaşmış bakış açıları, modern yaklaşımlar sayesinde sorgulanmaya başlanmış, bireylerin daha özgür kimlikler inşa etmesine olanak tanınmıştır. Cinsiyetsiz (gender-neutral) eğitim ve ebeveynlik toplumun kalıplaşmış cinsiyet rollerini yıkmak için önemli bir ihtiyaçtır. Bazı eğitim sistemleri ve aileler, çocuklara cinsiyet dayatması olmadan büyüme hakkı tanır. Örneğin; İsveç’te bazı kreşlerde “kız” ya da “erkek” yerine “çocuk” kavramı kullanılmakta, oyuncaklar tüm çocuklara açık tutulmaktadır. Burada oyuncaklar, kıyafetler ve ilgi alanları cinsiyete göre sınırlanmaz. Unutulmaması gereken şey şudur ki amaç çocuğun kendi kişiliğini keşfetmesine alan açmaktır.
Sonuç: Kimliğe Özgürlük Psikolojik Sağlıktır
Toplumun kadınlara, erkeklere ve LGBTQ+ bireylere dayatmakta olduğu cinsiyet rolleri çocukları bastırılmış, gençleri yalnız ve yetişkinleri kırgın bırakıyor. Kimlik arayışında sorulması gereken “Ben kimim?” sorusu zamanla “Nasıl olmalıyım?” sorusu ile bastırılıyor. Kimliğini, benliğini özgürce ifade edemeyen birey, içten içe eksik, yabancı ve değersiz hissediyor. Ve maalesef bu yabancılık ve değersizlik hissi yaş fark etmeden bireylerde intihar ve kendine zarar verme düşüncesine yol açıyor. Herkesin özgürce ve eşitçe yaşamaya hakkı olan bu toplumda din, dil, ırk, cinsiyet, yönelim, statü, maddi ve manevi durumlar bir kişinin psikolojik sağlığı için düşündüğümüzden çok daha önemli. Daha gençliğinin baharında olan gençler sırf ayrıştırıldıkları için toplumda yerlerinin olmadığı düşüncelerine sahip olmamalıdırlar.
