Günümüzde sağlığımızla ilgili zaman zaman kaygılanmamız oldukça doğal. Ancak bu kaygı, bazı bireyler için hayatın odağı haline gelebiliyor. Doktor doktor gezildiği, her testin “temiz” çıktığı ama iç huzurun bir türlü sağlanamadığı bir senaryo… Tanıdık geldi mi? Bu yazıda, bu durumun ardındaki psikolojik dinamikleri inceleyeceğiz: Hastalık Anksiyetesi Bozukluğu (HAB).
Hastalık Anksiyetesi Bozukluğu (HAB) Nedir?
DSM-5’e (American Psychiatric Association, 2013) göre HAB, bireyin ciddi bir hastalığa sahip olma ya da geliştirme korkusuyla yaşadığı sürekli zihinsel meşguliyeti tanımlar. Bu bozukluk, önceki sınıflandırmada hipokondriyazis olarak bilinirken, DSM-5 ile psikolojik kaygı ön plana alınarak yeniden kavramsallaştırılmıştır (Kikas, Werner-Seidler, Upton, & Newby, 2024).
Tanı Kriterleri Neler?
-
Bedensel semptomlar çok hafif ya da yoktur.
-
Birey, en küçük bir belirtiyi ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlar.
-
Bu kaygı, bireyin sosyal ve mesleki yaşamını olumsuz etkiler ve sağlık durumuna dair en küçük belirtiler karşısında kolayca paniğe kapılır.
-
En az 6 aydır devam etmesi gerekir.
-
Bu durum başka bir psikiyatrik bozuklukla daha iyi açıklanamamalıdır (APA, 2013).
Alt türlere baktığımızda, bazı bireyler sürekli tıbbî yardım ararken, bazıları doktora gitmekten bilinçli olarak kaçınabilir. Her iki durumda da kaygı ortadadır.
HAB Günlük Yaşamda Nasıl Görülür?
Hastalık Anksiyetesi Bozukluğuna sahip bireyler genellikle şu davranışlarla tanımlanır:
-
Devamlı olarak internetten hastalıklar araştırmak,
-
Bedenini sık kontrol etmek (örneğin, kanser şüphesiyle gün içinde sürekli meme kontrolü yapmak),
-
Gün içinde yaşanılan hafif belirtileri (karında sıkışma gibi) ciddi hastalıklarla ilişkilendirmek,
-
Bitkisel ürünlere ya da alternatif yöntemlere yönelmek,
-
Hastane veya muayenehane gibi ortamlardan kaçınmak,
-
Sık sık test yaptırmak ya da hiç doktora gitmemek.
Bireyler genellikle kaygılarının psikolojik değil, somatik kaynaklı olduğuna inanır. Bu yüzden ruh sağlığı uzmanlarına gitmeye karşı direnç gösterirler. Genellikle bir açıklama veya teşhis alma umuduyla birçok doktora başvururlar. Ancak çoğu kez tatmin olmazlar ve tıbbi sistem tarafından ciddiye alınmadıklarını hissederler.
Bu bireyler genellikle psikolojik destek yerine, fiziksel bir sebep aramaya yönelirler. Ancak tekrar eden “her şey normal” yanıtları da kaygıyı yatıştırmaz. Bu döngü, kısır bir arayışa dönüşebilir (Reuman & Abramowitz, 2015).
HAB Ne Kadar Yaygın?
HAB, toplumda sanıldığından daha sık görülür. Çalışmalara göre, genel nüfusta %2,1 ila %13,1 arasında bir prevalansa sahiptir (Weck, Richtberg, & Neng, 2014). COVID-19 pandemisi ile birlikte, sağlık anksiyetesi oranlarında çarpıcı bir artış yaşanmıştır. Günlük haberler, sosyal medya ve tıbbî bilgilerle dolu dijital ortam, bu korkuların daha da pekişmesine neden olabiliyor (Newby et al., 2020).
Tetikleyici Faktörler Neler Olabilir?
-
Geçmişte ya da çocuklukta yaşanmış ciddi bir hastalık,
-
Yakın birinin hastalığına tanık olmak,
-
Travmatik ya da stresli yaşam olayları,
-
Ailede sağlık kaygısına eğilimli bireyler,
-
Medyada yer alan tehditkâr sağlık içerikleri,
-
Gözlemsel öğrenme ya da çocukluk travmaları (Salkovskis & Warwick, 1986; Fergus & Asmundson, 2019; Thorgaard, Frostholm, & Rask, 2018).
Bu faktörler, bireyin hastalıkla ilgili düşünce kalıplarını etkileyerek anksiyete düzeyini artırabilir.
Beyin Bu Kaygıya Nasıl Tepki Veriyor?
HAB olan bireylerde, bedensel belirtiler tehdit gibi algılanır. Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) çalışmaları, özellikle duygusal tepkileri ve otomatik düşünce kalıplarını ölçen görevler sırasında (örneğin duygusal Stroop testi, örtük çağrışım testi), bu bireylerin “bedensel tehdit” içeren uyaranlara karşı belirgin beyin tepkileri verdiğini göstermektedir.
-
Amigdala, korku ve tehdit algısıyla ilgilidir. HAB’lı bireylerde, örneğin “kanser” gibi kelimeler bu bölgeyi yoğun şekilde aktive eder. Bu, beden sinyallerini abartılı şekilde yorumlamaya neden olabilir.
-
Rostral Anterior Singulat Korteks, duygusal çatışmaları işler. Bu bölgede artan aktivite, bireyin belirsizlikle baş etmede zorlandığını ve kararsızlık yaşadığını gösterebilir.
-
DLPFC ve Posterior Parietal Korteks, dikkat, düşünce kontrolü ve bilişsel çaba ile ilişkilidir. Bu alanlardaki aşırı aktivasyon, bireyin sürekli “bir şey var mı?” sorusuna zihinsel enerji harcadığını ve sağlıkla ilgili tehditlere odaklandığını gösterir.
Bu bulgular, HAB’ın sadece korkuyla değil, aynı zamanda yoğun zihinsel çabayla da ilişkili olduğunu ve bilişsel olarak da karmaşık bir bozukluk olduğunu ortaya koymaktadır (Mier et al., 2017; Yan et al., 2019).
Tedavide Ne Yapılabilir?
HAB için psikofarmakolojik ve terapi desteği ile iyileşebilirler, en etkili terapi yöntemi Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)‘dir. BDT ile kişi, sağlıkla ilgili felaketleştirme düşüncelerini tanır ve sorgular, bedensel duyumlara verdiği aşırı anlamları değiştirir (Axelsson & Hedman-Lagerlöf, 2019; Cooper et al., 2017; Maass et al., 2020).
Ayrıca Mindfulness ve Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) gibi yaklaşımlar da bu bireylerde etkili olabilir (Lovas & Barsky, 2010; McManus et al., 2012).
Son Söz:
Hastalık Anksiyetesi Bozukluğu, görünürde “bedensel” gibi dursa da aslında derin psikolojik kökleri olan bir durumdur. Toplumda bu bozukluğun yeterince tanınmaması, bireylerin doğru destek alma süreçlerini geciktirebilir. Ruh sağlığı uzmanları olarak bu farkındalığı artırmak hem bireylerin yaşam kalitesini hem de genel sağlık sisteminin işleyişini olumlu etkileyebilir.
Ayrıca, bu insanlara yakından bakmadan, onları anlamadan sadece “hastalık hastası” etiketi yapıştırmak yerine; bu durumun ciddi bir ruhsal bozukluk olduğunu ve bireylerin hem sosyal hem de bireysel yaşamlarını zorlaştırdığını unutmamak gerekir. Empati, farkındalık ve bilimsel bakış açısı, bu süreci anlamada en güçlü araçlarımızdır.
Kaynakça
Kikas, K., Werner-Seidler, A., Upton, E., & Newby, J. (2024). Illness anxiety disorder: a review of the current research and future directions. Current Psychiatry Reports, 26(7), 331-339
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Reuman, L., & Abramowitz, J. S. (2015). Illness anxiety disorder. In K. A. Phillips & D. J. Stein (Eds.), Handbook on obsessive-compulsive and related disorders (pp. 225-232). American Psychiatric Publishing.
Salkovskis, P. M., & Warwick, H. M. C. (1986). Morbid preoccupations, health anxiety and reassurance: A cognitive-behavioural approach to hypochondriasis. Behaviour Research and Therapy, 24(5), 597–602. https://doi.org/10.1016/0005-7967(86)90041-0
Fergus TA, Asmundson GJG. Chapter four – cognitive and behavioral mechanisms of health anxiety. In: Hedman-Lagerlöf E, editor. The Clinician’s Guide to Treating Health Anxiety. Academic Press; 2019. p. 43–64.
Weck, F., Richtberg, S., & Neng, J. M. B. (2014). Epidemiology of hypochondriasis and health anxiety: Comparison of different diagnostic criteria. Current Psychiatry Reviews, 10(1), 14–23. https://doi.org/10.2174/1573400509666131119004444
Newby, J. M., O’Moore, K., Tang, S., Christensen, H., & Faasse, K. (2020). Acute mental health responses during the COVID-19 pandemic in Australia. PLoS ONE, 15(7), e0236562. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0236562
Thorgaard, M. V., Frostholm, L., & Rask, C. U. (2018). Childhood and family factors in the development of health anxiety: A systematic review. Child Health Care, 47(2), 198–238. https://doi.org/10.1080/02739615.2017.1318390
Mier, D., Buhlmann, J., Otto, J., Kirsch, T., Zwerenz, V., Rief, W., et al. (2017). Neural correlates of an attentional bias to health-threatening stimuli in individuals with pathological health anxiety. Journal of Psychiatry & Neuroscience, 42(3), 200. https://doi.org/10.1503/jpn.160081
Yan, Z., Witthöft, M., Bailer, J., Diener, C., & Mier, D. (2019). Scary symptoms? Functional magnetic resonance imaging evidence for symptom interpretation bias in pathological health anxiety. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 269(2), 195–207. https://doi.org/10.1007/s00406-017-0832-8
Axelsson E, Hedman-Lagerlöf E. Cognitive behavior therapy for health anxiety: systematic review and meta-analysis of clinical efficacy and health economic outcomes. Expert Rev Pharmacoecon Outcomes Res. 2019;19(6):663–76. https://doi.org/10.1080/14737167.2019.1703182.
Cooper K, Gregory JD, Walker I, Lambe S, Salkovskis PM. Cognitive behaviour therapy for health anxiety: a systematic review and meta-analysis. Behav Cogn Psychother. 2017;45(6):673. https://doi.org/10.1017/s1352465817000510.
Maass U, Kühne F, Maas J, Unverdross M, Weck F. Psychological interventions for health anxiety and somatic symptoms: a systematic review and meta-analysis. Z Psychol. 2020;228(2):68–80. https://doi.org/10.1027/2151-2604/a000400.
Lovas, D. A., & Barsky, A. J. (2010). Mindfulness-based cognitive therapy for hypochondriasis, or severe health anxiety: A pilot study. Journal of Anxiety Disorders, 24(8), 931–935. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2010.06.019
McManus, F., Surawy, C., Muse, K., Vazquez-Montes, M., & Williams, J. M. G. (2012). A randomized clinical trial of mindfulness-based cognitive therapy versus unrestricted services for health anxiety (hypochondriasis). Journal of Consulting and Clinical Psychology, 80(5), 817–828. https://doi.org/10.1037/a0028782
