Günümüz modern çağın en parlatılmış kavramlarından biri de ‘güç’tür. Güç dediğimiz şeyin kelime anlamı da bir işi yapabilme yeteneği ve fiziksel-zihinsel kuvvet olarak açıklanmıştır. Fakat halk arasında güç denilen şey genellikle dayanıklılık, direnç, sarsılmazlık vb. şeklinde sunulmuştur. Tüm bu kavramlar bireyin psikolojik altyapısının kuvvetliliğinin bir göstergesi gibi sunuluyor. Dışarıdan bakıldığında hayranlık uyandırıcı bir duruştur elbette: sarsılmaz, kontrollü, dimdik. Ama içeride başka bir muhasebe döner. Duygular ertelenir, ihtiyaçlar küçültülür, yardım istemek zayıflıkla eşdeğer sayılır. Güçlü kalmak bir tercih olmaktan çıkar, bir mecburiyete dönüşür. Fakat bu parıltılı yapının altında, çoğu zaman görünmeyen bir gölge sessizce dolaşıyor: sürekli güçlü görünme ihtiyacının sessiz maliyeti…
Bu maliyet, bireyin iç dünyasında birikerek kronik bir yorgunluğa dönüşür. Psikoloji literatüründe “duygusal tükenmişlik” diğer adıyla ‘burnout’ olarak geçen bu durum, tam da burada kök salar. Araştırmalar, sürekli “güçlü” rolü üstlenen bireylerin, kortizol seviyelerinin uzun vadede yükseldiğini gösteriyor. -Kortizol: böbreküstü bezlerinden salgılanan bir stres hormonudur.- Örneğin, Maslach Tükenmişlik Envanteri’ne göre, duygusal yorgunluk ve duyarsızlaşma, tam da bu güç baskısından kaynaklanıyor. Güçlü görünmek için duyguları bastıran kişi, zamanla empati kapasitesini kaybediyor; ilişkileri yüzeyselleşiyor, yalnızlığı derinleşiyor. Nietzsche’nin “güç istenci” felsefesi burada derin bir yankı buluyor. Nietzsche’ye göre insan davranışının altında yatan motivasyon Freud’unki gibi haz ya da zevk vs. değildir. Güç arayışı, yaşamın temel itici gücü yani motivasyonudur; bu gücü de şöyle açıklar: “Canavarlarla savaşan, dikkat etmelidir ki bu süreçte kendisi de bir canavara dönüşmesin.”. Yani burada Nietzsche güç için ‘bireyi kendi insanlığına yabancılaştırır’ demek istemiştir.
Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Güç Arketipleri
Peki, bu güç gölgesi neden bu kadar sinsi? Toplumsal cinsiyet rolleri de burada kilit rol oynar. Erkekler için “güçlü erkek” arketipi, stoacılığı (stoacılık: kısaca kontrol edemediğin şeyler için üzülmeyi bırak, sadece kendi düşünce ve davranışlarını yönet der) empoze eder: Gözyaşı dökmek, ağlamak tabu hale gelir. Bu arketiplerin aynısı elbette kadınlara da yüklenir. Kadınlarda ise “süper anne” veya “güçlü kadın” baskısı ön plana çıkar; hem kariyerde hem evde kusursuz kişilik kalıplarına uyması beklenir. Her iki cinsiyet de aynı tuzağa düşer: Kırılganlık, utançla damgalanır.
Modern kapitalizm de bu dinamiği besler. Sosyal medya ve toplumsal cinsiyet normları da bu güç mitini yüceltir: 7/24 üretkenlik ve başarısızlık yok sayılır. Instagram filtreleri gibi, bireyler de iç dünyalarını cilalarlar; “Zaten ben güçlü durmazsam kim güçlü dursun? Erkek dediğin dağ gibi durur ağlamaz, kadın dediğin zaten güçlü bir kadınsa iyi anne de oluversin yoksa çocuğuma kim bakar, bakımlı olayım da bana güçlü kadın desinler yoksa ezilirim” gibi sözlerin arkasına saklanırlar. Bir meta-analiz (American Psychological Association, 2022), sürekli performans baskısının anksiyete ve depresyon riskini %40 artırdığını ortaya koyuyor.
Günlük Hayattan Yansımalar ve Somut Örnekler
Bu baskının somut örneklerini günlük hayatta bolca görüyoruz. Örneğin, bir iş yerinde yönetici pozisyonunda olan bir erkek, ekip krizinde duygularını paylaşmak yerine “her şeyi hallederim” diye dişini sıkar. Zamanla, bu tavır ekibini motive etmek yerine uzaklaştırır; çünkü gerçek liderlik, kırılganlığı paylaşmaktan geçer. Benzer şekilde, bir anne figürü, çocuklarının okul sorunlarında “Ben her şeyi çözerim” diye gece gündüz çalışırken, kendi tükenmişliğini fark etmez. Araştırmalar (World Health Organization, 2023), pandemi sonrası dönemde kadınların %25 daha fazla duygusal tükenmişlik yaşadığını gösteriyor; tam da bu “süper kadın” beklentisinden dolayı.
Çözüm Yolları ve Yeniden Tanımlanan Güç
Peki, çözüm nerede? Öncelikle, gücü hem kendi içimizde hem de toplumda yeniden tanımlamalıyız. Psikanalitik yaklaşımlarda, “gölge entegrasyonu” (Jung) önerilir: İnsanın içinde bastırdığı ya da reddettiği yönlerini bilinç düzeyine getirip kişiliğe dahil etmesidir. Mindfulness temelli stres azaltma programlarında ise güçlü görünme ihtiyacı geldiğinde onu bastırmadan fark etmek ve yargılamadan izlemek, bu ihtiyacın üzerindeki zorunluluk hissini zamanla zayıflatmak amaçlanır; bu da duygusal farkındalığı artırır. Grup terapilerinde ise “yardım isteme” egzersizleri, utanç döngüsünü kırar. Pratik bir adım olarak, günlük tutma önerilebilir: Her akşam “Bugün hangi güç ihtiyacımı hangi duygu ile bastırdım?” sorusunu sormak, güç gölgesini aydınlatır.
Sonuç olarak, güç paradoksu bireyi tüketir ve aslında olmadığı birine dönüştürür; gerçek güç, “psikolojik esneklik” kavramında gizlidir. Kırılganlığı kucaklayan toplumlar, daha sağlıklı bireyler üretir. Psychology Times okuyucularına bendeniz İlkay Pepe’den bir çağrı: Bir sonraki “güçlü” anınızda durun, iç sesinizi dinleyin ve düşünülmüş davranışlar göstermeye özen gösterin. Maliyetini ödemektense, güç gölgesini ışığa çıkarın. Sizler için güç, bir yük değil, denge olsun. Sağlıcakla kalın.
