“5 sene sonra kendinizi nerede görüyorsunuz?” Bazıları uzun vadeli hayaller kurmak ve bir zamanların iş görüşmelerinin olmazsa olmazı bu sorunun cevabına kendi içinde dahi varmak için ecel terleri dökerken; hayal etmek bazıları için çok daha kolaydır ve sanılandan daha fazla önem taşır. Hayal, gerçekliğin sınırlarından kurtulma alanıdır. Uçsuz bucaksız bu dehlizin içinde sizi güdüleyecek olan ya da hiç olmayacağını bile bile kendinizi içinde görmekten mutlu olacağınız bir senaryonun o mükemmel hayalini kurabilirsiniz. Yaratıcılık ise hayali bir başka boyuta taşır. Hayalin üzerine farklı kavramların eklenmesi ve hayal içeriğinin yoğunlaşması ile birlikte yaratıcılık başlar. Yaratım ise tüm bunları nihayete erdirme ve eyleme dökme aşamasıdır. İnsan zihni bir şeye erişmeden önce ilk adım olarak o şeyin hayalini kurma, sonrasında ise onu sembollere dökme ihtiyacı duyar. Bu somutlaştırma ihtiyacı kişinin motivasyonunu artırarak hedefine istikrarlı bir şekilde yol almasını önemli şekilde güdüler.
Son yıllarda adını sıkça duyduğumuz bir terim var: Vision Board. Türkçeye hayal panosu olarak çevrilen bu terim, kişilerin yeni yıl öncesinde o yıla dair belirlediği tüm hedef ve hayallerin; somut, ulaşılabilir ve açık şekilde görsellerini derlemesidir. Bu derleme sonucu ortaya konan görsel ürün, kişilerin o yılki hedef rotasını gözler önüne serer ve hedeflerine daha fazla bağlanmalarına yardımcı olur. Aynı zamanda kişileri kendileri ile ilgili düşünmeye teşvik ederek öz farkındalıklarını artırır, kendileri için nelerin önemli olduğunu gözler önüne serer ve hedefleri için adım atmayı kolaylaştırır. Özellikle yeni yılı karşılamadan önce gerçekleştirilen bu yaratım, umut dolu bir başlangıcı da simgeler. Bu adımlar size bir yerlerden tanıdık geliyor mu? Baharın gelişinin ateşlerden atlayarak kutlandığını duymuşsunuzdur. Peki aynı baharın gelişinde dileklerin bir kağıda yazılıp çizilerek gül ağacının dibine gömülmesi? Elde etmeyi istediğiniz maddiyat veya maneviyat yüklü dileklerin sözcüklere ve çizgilere dökülerek kağıtta can bulması… Aslında farklı kültürel gelenekler gibi görünen bu iki farklı durum, birbirleriyle ortak bir bağa sahiptir. Gelin, temellerini birlikte inceleyelim.
İmgeleme ve Zihin
Görselleştirmeler hedefleri somut verilere dökmemize ve belirsizlikten arındırmamıza yardımcı olur. Hayallere ulaşma noktasındaki aksiyon planlarımızı belirlememize, karşılaşacağımız zorluklara önceden hazır olmamıza destek olur. Karşılaştıklarımız her ne kadar zorlu koşullar olursa olsun bu durumu zihinde canlandırarak çalışmış olmak, duruma hazırlıksız yakalanmamıza engel olur. Tüm bunlar ele alındığında görselleştirmeler bir mentör görevi görür demek de mümkün. Literatürde imgeleme olarak yerini alan bu durum, “Fiziksel olarak pratik yapmadan, yalnızca planlı ve yoğun bir şekilde hayal ederek (zihinde canlandırarak) yeni bir hareketin öğrenilmesi veya zaten bilinen bir hareketin mükemmelleştirilmesi sürecidir.” (İkizler ve Karagözoğlu, 1997). Örneğin zihinsel antrenmanın gücünü sporcularda gözlemleyebilmek mümkündür. Bu antrenman türü; sporcuların zihinsel süreçlerini, odaklanma becerilerini, motivasyonlarını ve stresle başa çıkma stratejilerini geliştirmek için kullanılan bir yöntemdir. Performans öncesinde kendisini sahanın içerisinde gole koşarken ve nihayetinde sayı alırken hayal eden futbolcu bu durumun gerçekleşeceği andaki heyecanını minimize etmeye yardımcı olurken kendisini dışarıdan bir gözle imajine eden bir futbolcu ise tüm açılardan kendisini en iyi şekilde izleyip hatalarını tespit ederek hakimiyetini artırır. Tıpkı burada görüldüğü gibi imgeleme yöntemlerini ne kadar sık kullanırsak kendimizi o kadar geliştirebileceğimiz gibi, görsellere döktüğümüz hedeflerimizin göz önünde olması da maruz kalma sıklığını artıracağından hedeflerimiz üzerine daha çok düşünme fırsatı yaratır ve harekete geçmeye daha istekli oluruz.
Algıyı Seçmek
Zihnimiz her saniye oldukça güçlü bir veri bombardımanına tutulur ancak bu kaosun içinde kaybolmamamızın bir sebebi vardır. Beynimiz bu uyaranların pek çoğunu elimine ederek yalnızca bazılarını fark etmenizi sağlar. Bu mekanizma, zihnimizin kapısında bir güvenlik görevlisi gibi duran Retiküler Aktive Edici Sistem’dir (RAS). Hangi uyaranın bilincimize sızacağına, hangisinin kapı dışarı edileceğine karar verir.
Örneğin kırmızı renkte bir arabaya merak saldığınızda, şans bu ya (!), trafikte binlercesi arasından kırmızı arabaları sıkça görmeye başlar ve sayılarının ne kadar fazlalaştığını düşünürsünüz. İşte bu algıda seçicilik durumu, gardiyana verdiğiniz VIP giriş listesinin bir sonucudur. RAS o hedefe dair sinyallerin eşik değerini düşürür. Böylece daha önce fark edilmeyen veriler, bir anda bilincin merkezine yerleşir. Hayal panosu ve Hıdırellez gecesi hazırlanan dilek kağıtlarında yer verdiğiniz hayal ve hedefleriniz de “VIP giriş” radarınıza girdiğinden, bunları gerçekleştirebilmek için önünüze çıkan fırsatları daha kolay görebilir ve adımlarınızı daha kolay atabilirsiniz. Bu fırsatları kendinize görünür hale getirmeniz, beyninizin “Hadi bu görseli canlandırabilmek için fırsatları yakala!” deme şeklidir.
Fresh Start Effect
İnsan zihni, zamanı başlangıçlar şeklinde ayırdığında değişime daha motive olur. Özellikle, zamanın geçişini belirleyen ve her yıl boyunca yeni döngülerin başında çok sayıda “yeni başlangıç” fırsatı yaratan özel günler ve takvim etkinliklerinin olduğu algısı Fresh Start Effect olarak adlandırılır. Diyet başlangıçları için pazartesiyi beklemek, spor salonuna gitmeye ayın başında başlamak, uzun zamandır istediğimiz bir şeyi gerçekleştirmek için önümüzdeki bayramın geçmesini beklemek gibi örnekler aslında değişime kucak açmak arayışımızın dışavurumudur. Yani bir yandan hayal panosu ile koca bir yılı geride bırakıp yeni başlangıçlara kucak açıyorken diğer yandan ise Hıdırellez ile baharın gelişinin coşkusunu yaratırız.
Pozitif Psikoloji
Pozitif psikoloji, hayatı yaşanmaya değer kılan noktalara odaklanır ve der ki; kişilerin olumlu duyguları somutlaştırmaları, hedeflere ulaşma noktasındaki motivasyonlarını önemli derecede artırır. Hedeflerini gözler önüne seren kişiler daha olumlu duygular hissettiğinden algıda seçicilikleri de bu yönde yanlarında olur. Böylece yolculuklarında kendilerine eşlik edebilecek ve lehlerine olacak koşulları daha iyi fark etme, değerlendirme ve uygulamaya koyma konusunda güçlü bir zihin yapılanmaları olur.
Sonuç
Sonuç olarak; ister Hıdırellez’de dilek kağıdı ister bir hayal panosu olsun, hayalleri görselleştirmek sadece bir temenni değil, bilişsel bir stratejidir. Zihnimizde netleşen her görüntü, hayallerimiz için somut bir plana dönüşür.
KAYNAKÇA
-
İridil, S. (2024). Basketbolcularda zihinsel dayanıklılık ve sporda imgeleme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Batman Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Batman.
-
Dai, H., Milkman, K. L., & Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563-2582.
