Sınır Koyamamak Ve Konfor Alanından Çıkamamak: Görünmeyen Psikolojik Döngünün İçinde Miyiz?
Giriş
Kendimizi Neden Hep Aynı Döngünün İçinde Buluyoruz?
Temel Çerçeve
Hayatımız boyunca birçok kez "Hayır demeliydim.", "Kendimi yine ikinci plana attım." ya da "Bu durumdan memnun değilim ama değiştirmeye cesaret edemiyorum." gibi cümleleri içimizden geçiririz. Birçoğumuz sınır koymanın yalnızca güçlü kişiliklerin sahip olduğu bir özellik olduğunu düşünürken, aslında bu beceri çocukluk deneyimlerinden, bağlanma örüntülerinden, benlik algısından ve öğrenilmiş davranış kalıplarından beslenen karmaşık bir psikolojik süreçtir. Benzer şekilde, bizi mutsuz eden işlerde, ilişkilerde ya da yaşam düzenlerinde kalmaya devam etmemiz de çoğu zaman isteksizlikten değil, beynimizin güvenliği belirsizliğe tercih etmesinden kaynaklanır.
Sınır koyamamak ve konfor alanından çıkamamak, ilk bakışta birbirinden bağımsız gibi görünse de psikolojik açıdan aynı kökten beslenen iki önemli davranış örüntüsüdür. Çünkü kişi başkalarının beklentilerini karşılamaya odaklandığında kendi ihtiyaçlarını geri plana iter; kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyen birey ise zamanla değişimden uzaklaşarak alıştığı yaşam biçiminin içinde kalmayı tercih eder. Bu nedenle sınır koyma becerisi ile değişime cesaret edebilme kapasitesi birbirini doğrudan etkileyen psikolojik süreçlerdir.
Değerlendirme
Sınır Koymak Neden Bu Kadar Zor?
Psikolojide kişisel sınırlar; bireyin fiziksel, duygusal ve zihinsel alanını koruyabilmesini sağlayan görünmez çizgiler olarak tanımlanmaktadır (Cloud & Townsend, 1992). Sağlıklı sınırlar oluşturabilen bireyler hem kendilerine hem de çevrelerine karşı daha dengeli ilişkiler geliştirebilirler.
Buna karşın birçok insan, başkalarını kırmaktan korktuğu için kendi ihtiyaçlarını dile getiremez. Özellikle çocukluk döneminde sevgiyi koşullu olarak deneyimleyen bireylerde "iyi çocuk olma", "uyumlu davranma" ya da "önce başkalarını mutlu etme" eğilimleri yetişkinlikte de devam edebilmektedir. Bu durum bireyin kendi isteklerini ifade ettiğinde reddedileceğine ya da değer kaybedeceğine yönelik inançlar geliştirmesine neden olabilir (Young, Klosko & Weishaar, 2003).
Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımına göre ise sınır koymayı zorlaştıran temel etkenlerden biri işlevsel olmayan otomatik düşüncelerdir. "Hayır dersem benden vazgeçerler.", "İnsanları üzmemeliyim." ya da "Herkesi memnun etmek zorundayım." gibi düşünceler zamanla davranış kalıplarına dönüşebilir (Beck, 2011). Böylece kişi, kendi ihtiyaçlarından ödün vererek kısa süreli huzur sağlasa bile uzun vadede tükenmişlik, öfke ve değersizlik duyguları yaşayabilir.
Konfor Alanı Gerçekten Güvenli Mi?
Konfor alanı çoğu zaman huzur veren bir yer gibi algılansa da psikolojik açıdan her zaman gelişimi destekleyen bir alan değildir. Konfor alanı; bireyin sonuçlarını öngörebildiği, risk düzeyinin düşük olduğu ve kontrol hissini koruyabildiği davranış örüntülerinden oluşmaktadır.
İnsan beyni belirsizlik karşısında tehdit algısını artırmaya eğilimlidir. Nöropsikolojik araştırmalar, beynin özellikle belirsizlik durumlarında kaygıyı artırarak kişiyi mevcut davranışlarını sürdürmeye yönlendirdiğini göstermektedir (LeDoux, 2015). Bu nedenle mutsuz olunan bir işte kalmak, sağlıksız bir ilişkiyi sürdürmek ya da yıllardır ertelenen hedeflere başlamamak çoğu zaman tembellikten değil, güvenlik ihtiyacından kaynaklanmaktadır.
Ancak kısa vadede güven veren bu alan, uzun vadede gelişim fırsatlarını sınırlandırabilir. Çünkü birey yeni deneyimlerden kaçındıkça özgüven geliştirebileceği yaşantıları da kaçırmaktadır. Yapılan çalışmalar, kontrollü biçimde yeni deneyimlere maruz kalmanın psikolojik dayanıklılığı artırdığını ve öz yeterlilik algısını güçlendirdiğini göstermektedir (Bandura, 1997).
Sınır Koyamamak Ve Konfor Alanı Arasındaki Görünmez Bağ
Sınır koyamayan bireylerin önemli bir kısmı değişimden de kaçınmaktadır. Bunun temel nedeni, her iki davranışın da reddedilme korkusu, başarısız olma kaygısı ve düşük benlik değeri ile ilişkilendirilmesidir.
Örneğin istemediği halde sürekli fazla mesai yapan bir çalışan, arkadaşlarının tüm isteklerini kabul eden bir birey ya da yıllardır kendisini mutsuz eden bir ilişkiyi sürdüren biri aslında benzer psikolojik mekanizmalarla hareket etmektedir. Ortak nokta, mevcut düzenin kişiye zarar vermesine rağmen belirsizlikten daha güvenli görünmesidir.
Öz Şefkat Kuramı da bu noktada önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Neff'e (2003) göre bireyin kendisine anlayış ve kabul ile yaklaşabilmesi, hata yapmayı insan olmanın doğal bir parçası olarak görebilmesi değişime karşı duyulan korkuyu azaltmaktadır. Kendisine şefkat gösterebilen bireyler hem sınır koyma konusunda daha kararlı davranabilmekte hem de yeni deneyimlere daha açık olabilmektedir.
Sağlıklı Sınırlar Öğrenilebilir Mi?
Sınır koymak doğuştan gelen bir kişilik özelliği değildir; öğrenilebilir bir yaşam becerisidir. Küçük adımlarla başlanması, önce düşük riskli durumlarda "hayır" diyebilmek, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesi ve duygularını ifade etmeyi öğrenmesi bu sürecin temel taşlarını oluşturmaktadır.
Benzer şekilde konfor alanından çıkmak da büyük ve ani değişiklikler yapmak anlamına gelmez. Her gün küçük bir farklılık denemek, yeni bir beceri öğrenmek, uzun süredir ertelenen bir hedef için ilk adımı atmak ya da yalnızca farklı bir bakış açısını deneyimlemek bile psikolojik esnekliği artırabilmektedir. Araştırmalar, bireyin küçük başarı deneyimleri yaşadıkça öz yeterlilik algısının güçlendiğini ve sonraki değişimlere daha açık hale geldiğini göstermektedir (Bandura, 1997).
Değişim, Kendimize Verdiğimiz İzinle Başlar
Sınır koymak bencillik değildir; kişinin psikolojik sağlığını koruyabilmesinin en temel yollarından biridir. Aynı şekilde konfor alanından çıkmak da korkusuz olmak anlamına gelmez. Asıl cesaret, korkuya rağmen kişinin kendi değerleri doğrultusunda hareket edebilmesidir.
Belki de hayatımızdaki en büyük değişimler, başkalarını değiştirmeye çalışmakla değil, kendimize "Hayır deme hakkım var.", "İhtiyaçlarım önemlidir." ve "Yeni başlangıçlar yapabilirim." diyebildiğimiz anda başlar. Çünkü sağlıklı sınırlar kurabilen bireyler yalnızca ilişkilerini değil, yaşamlarının yönünü de değiştirebilirler.
Kaynakça
- aynakça
- Bandura, A. (1997). *Self-efficacy: The exercise of control*. New York: W. H. Freeman.
- Beck, J. S. (2011). *Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond* (2nd ed.). New York: Guilford Press.
- Cloud, H., & Townsend, J. (1992). *Boundaries: When to Say Yes, How to Say No to Take Control of Your Life*. Grand Rapids, MI: Zondervan.
- LeDoux, J. (2015). *Anxious: Using the Brain to Understand and Treat Fear and Anxiety*. New York: Viking.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. *Self and Identity, 2*(2), 85–101.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). *Schema Therapy: A Practitioner's Guide*. New York: Guilford Press.
