Sabah alarmıyla başlayan o tanıdık telaş: Yetişmem gerek. Mesajlara, maillere, danışanlara, raporlara, beklentilere… Gün henüz başlamadan zihinsel bir koşu başlar. Modern yaşamın hız kültürü artık yalnızca sosyolojik bir olgu değil; klinik psikolojinin de giderek daha sık karşılaştığı bir başvuru nedenidir. Eğer duruyorsak yetersiz, koşuyorsak tükenmiş hissediyoruz. İkisine de aynı anda yetişememe duygusu ise gündelik hayatın temel şikâyetlerinden biri hâline gelmiş durumda.
Hız Kültürü ve Anksiyete Döngüsü
Alman sosyolog Hartmut Rosa modern toplumu “toplumsal hızlanma” kavramıyla açıklar. Teknoloji hızlanır, beklentiler artar ve bireyin yaşam temposu sürekli yükselir. Klinik düzeyde bakıldığında bu hız, bireyin sürekli uyarılmışlık (hyperarousal) hâlinde kalmasına yol açabilir. Sinir sistemi dinlenme moduna geçemediğinde kaygı belirtileri artar: çarpıntı, kas gerginliği, huzursuzluk ve dikkat dağınıklığı.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) perspektifinden zaman baskısı çoğu zaman şu otomatik düşüncelerle beslenir:
-
“Yetişemezsem başarısız olurum.”
-
“Boş durmak tembelliktir.”
-
“Herkes benden daha hızlı.”
Bu düşünceler felaketleştirme ve ya hep ya hiç tarzı bilişsel çarpıtmalar içerir. Kişi hızlandıkça kaygı azalmaz; aksine pekişir. Daha çok çalışmak ve daha çok yetişmeye çalışmak kısa vadede kontrol hissi sağlasa da uzun vadede anksiyete döngüsünü güçlendirir. Böylece insan, kendi kaygısını azaltmak için hızlanan; hızlandıkça daha da kaygılanan bir yapıya dönüşür.
Durmadan Koşmanın Bedeli: Tükenmişlik ve öz-Değer
Sadettin Ökten ve Kemal Sayar’ın bir sohbetinde geçen şu ifade dikkat çekicidir: “Tabiatta hiçbir şey acele etmiyor; ay acele etmiyor, güneş acele etmiyor… Ama insan aceleci bir varlık. Biz acele ettiğimizde ruhlarımız geride kalıyor.”
Gerçekten de bu sürekli yetişme hâli içinde farkında olmadan çok şey kaybediyoruz. Anı yaşayamadığımız için üzülüyor; sonra o anları kaçırmış olmaktan dolayı yeniden kendimizi suçluyoruz. Günlük telaş çoğu zaman insana “Ben nasılım?” sorusunu bile sordurmuyor. Duygularımıza temas etmeden yalnızca işlevselliğimizi sürdürmeye odaklanıyoruz.
Bu tempo zamanla tükenmişliğe yol açıyor. Christina Maslach’ın tanımladığı biçimiyle tükenmişlik; duygusal yorgunluk, duyarsızlaşma ve azalmış kişisel başarı hissiyle karakterizedir. Ancak ironik olan şudur: Bu noktaya kadar durmadan koşan sanki biz değilmişiz gibi, tükenmişlik yaşadığımızda kendimize şefkat göstermek yerine öfke yöneltiriz. “Buraya kadar nasıl bu kadar koştun?” diye sormak yerine, “Neden artık duruyorsun? Demek ki yeterince iyi değilsin.” demeye daha yatkınız.
İçsel Eleştirmen ve Acımasızlık
Belki de en acı gerçek şudur: Bu sertliği kendimiz dışında kimseye göstermeyiz. Başkası anlattığında takdir edeceğimiz çaba, konu kendimize geldiğinde sıradanlaşır. Başkasının hatasına “insanlık hâli” derken, kendi hatamızı “beceriksizlik” olarak etiketleriz.
Bu içsel eleştirmen sesi, kişinin öz-değerini performansla eşitlemesine yol açar. Yetişemediğimizde değersiz; hata yaptığımızda yetersiz hissetmeye başlarız. Böylece daha çok koşar, daha çok acele ederiz. Bu döngü hem kaygıyı hem tükenmişliği besler. Bir süre sonra yorulmamız son derece doğal olmasına rağmen bunu zayıflık gibi algılarız. Eski zamanların daha iyi olduğunu, daha iyi bir versiyonumuzu kaybettiğimizi düşünürüz. Oysa değer, performansa bağlı bir değişken değildir.
Şefkatli Bir Durma Hâli Mümkün mü?
İnsan kusursuz bir varlık değildir ve böyle bir vaadi de olmamalıdır. Kusurlarımızla, eksikliklerimizde ve yaralarımızla anlamlıyız. Klinik çalışmalar, öz-şefkatin psikolojik dayanıklılığı artırdığını ve tükenmişliği azalttığını göstermektedir.
Belki de ihtiyaç duyduğumuz şey zamanı hızlandırmak değil; zamanla ilişkimizi dönüştürmektir. Durmayı başarabilmek, kendimize “Nasılım?” diye sorabilmek ve yanıtı yargısızca dinleyebilmek.
Çünkü bazen en büyük iyileşme, daha hızlı koşmakta değil; durup kendimize şefkat gösterebilmekte saklıdır.
Kaynakça
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. Wiley. Rosa, H. (2013). Social Acceleration: A New Theory of Modernity. Columbia University Press. Beck, J. S. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (2nd ed.). Guilford Press.
