Kontrol ihtiyacı temelde güvenlik arayışıdır. İnsan zihni öngörülebilirliği sever. Ne olacağını bildiğinde ya da bildiğini düşündüğünde kendini daha güvende hisseder. Bu nedenle kontrol etme isteği patolojik bir durum değildir. Aksine, oldukça insani bir tepkidir. Sorun, hayatın doğası gereği büyük ölçüde kontrol edilemez olmasıdır. Gelecek, ilişkiler, başkalarının tepkileri ve hatta kendi duygularımız bile mutlak bir kesinlik içermez.
Belirsizlik ve Tehdit Algısı
Kaygılı zihin, bu belirsizlikle temas etmekte zorlanır. Belirsizliği tehdit olarak algılar ve hemen çözüm üretmeye çalışır. Sürekli düşünmek, senaryolar kurmak, en kötü ihtimali hesaplamak ve her ihtimale hazırlıklı olmak bu noktada devreye girer. Zihin, “hazırlıklı olursam güvendeyim” varsayımıyla çalışır. Ancak bu hazırlık hali hiçbir zaman tamamlanmaz. Çünkü belirsizlik bitmez.
Bu süreçte zihin ve beden birlikte çalışır. Zihindeki tehdit algısı bedende de alarm sistemini aktif tutar. Kas gerginliği artar, nefes yüzeyselleşir, uyku bölünür, dikkat daralır. Kişi sürekli bir şeyleri kontrol ediyor olsa da içsel olarak güvende hissetmez. Aksine, tehdit algısı genişledikçe kaygı da yayılır.
Kontrol Edilebilir ve Edilemez Olanın Ayrımı
Kontrol ihtiyacının kaygıyı beslemesinin önemli nedenlerinden biri, kontrol edilebilenle edilemeyenin ayırt edilememesidir. İnsan, kendi davranışlarını, sınırlarını ve bazı seçimlerini kontrol edebilir. Ancak başkalarının ne düşüneceğini, gelecekte ne olacağını ya da her şeyin yolunda gidip gitmeyeceğini kontrol edemez. Kaygılı zihin bu sınırı bulanıklaştırır ve kontrol edemeyeceği alanlarda da kontrol arar. Bu da zihinsel yükü ciddi şekilde artırır.
Duygusal Kaçınma ve Kontrol
Kontrol ihtiyacı çoğu zaman duygularla kurulan ilişkiden de beslenir. Belirsizlikle birlikte ortaya çıkan kaygı, korku, çaresizlik ya da hayal kırıklığı gibi duygular zorlayıcıdır. Zihin bu duygularla temas etmek yerine onları düşünceyle bastırmayı tercih edebilir. Sürekli analiz etmek, plan yapmak ve çözüm üretmek duygusal bir kaçınma işlevi görür. Ancak bu kaçınma kalıcı değildir. Bastırılan duygular zamanla daha yoğun bir kaygı olarak geri döner.
Erken Yaşam Deneyimleri ve Hayatta Kalma Stratejileri
Bazı bireylerde kontrol ihtiyacının kökeni erken yaşam deneyimlerine dayanır. Çocuklukta öngörülemez, güvensiz ya da tutarsız bir çevrede büyüyen kişiler için kontrol hayatta kalma stratejisi haline gelebilir. Ne olacağını önceden kestirmek, hata yapmamak ve çevreyi sürekli gözlemlemek bir alışkanlığa dönüşür. Bu strateji o dönemde koruyucu olabilir. Ancak yetişkinlikte aynı strateji devam ettiğinde esnekliği azaltır ve kaygıyı kronik hale getirir.
Mükemmeliyetçilik ve Zihinsel Döngüler
Mükemmeliyetçilik de kontrol ihtiyacını güçlendiren önemli bir faktördür. “Doğru yaparsam sorun çıkmaz” düşüncesi kişiyi sürekli tetikte tutar. Hata yapma ihtimali tolere edilemediğinde kişi kendine çok az alan tanır. Oysa hayat, kusursuz planlarla ilerlemez. Mükemmeliyetçilik, kontrol edilemeyen alanlara da hükmetme çabasına dönüştüğünde kaygı kaçınılmaz hale gelir.
Kontrol ihtiyacının kaygıyı artırmasının bir diğer nedeni, zihnin hiçbir zaman durmamasıdır. Kontrol davranışları zihne kısa süreli bir rahatlama hissi verse de bu etki kalıcı olmaz. Zihin bir ihtimali çözdüğünde hemen yenisini üretir. “Bunu da düşündüm ama ya şu olursa?” döngüsü başlar. Bu nedenle kontrol arttıkça güvenlik hissi artmaz, aksine tehdit algısı genişler.
Psikolojik Esneklik ve Sınırları Fark Etmek
Buradaki temel mesele kontrolü tamamen bırakmak değildir. Kontrol ihtiyacını yok saymak ya da bastırmak gerçekçi değildir. Asıl önemli olan, kontrolün sınırlarını fark edebilmektir. Psikolojik esneklik, her şeyi kontrol etmeye çalışmak değil, kontrol edilemeyenle birlikte yaşayabilme becerisidir. “Elimden geleni yapıyorum” düşüncesi, “her şeyi garanti altına almalıyım” düşüncesinden daha düzenleyicidir.
Kaygıyla çalışırken amaç onu tamamen ortadan kaldırmak değildir. Kaygı çoğu zaman bir düşman değil, bir sinyaldir. Belirsizliğin zorladığını, yükün arttığını ya da sınırların aşıldığını haber verir. Bu sinyali bastırmak yerine anlamlandırmak, otomatik kontrol davranışlarını yavaşlatır.
Sonuç olarak kontrol ihtiyacı kaygının nedeni değil, onu sürdüren mekanizmalardan biridir. Zihin güvende kalmak isterken kendini sürekli tetikte tutar. Kaygıyla baş etmenin yolu her şeyi kontrol etmekten değil, belirsizliğe tahammül etmeyi ve her şeyin kontrol edilemeyeceğini tolere edebilmeyi öğrenmekten geçer. Bu süreç zaman alır, pratik gerektirir ve kişinin kendine karşı daha öz şefkatli bir tutum geliştirmesini ister. Ancak bu esneklik arttıkça kaygının da etkisi azalır.
Kaynakça
-
Carleton, R. N. (2016). Fear of the unknown: One fear to rule them all? Journal of Anxiety Disorders, 41, 5–21.
-
Flett, G. L., Hewitt, P. L., & Heisel, M. J. (2014). The destructiveness of perfectionism revisited: Implications for the assessment of suicide risk and prevention. Suicide and Life-Threatening Behavior, 44(5), 485–500.
