Bir toplumun nizamı yalnızca yasalarla veya kolluk kuvvetlerinin fiziki varlığıyla sağlanamaz. Bireyin suça yönelmesi ya da toplumsal normlara uyması büyük ölçüde maruz kalınan çevresel detaylara bağlıdır. Kriminoloji ve sosyal psikolojinin kesişim noktasında duran ‘Kırık Camlar Teorisi’, bizlere çevresel düzensizliğin insan davranışlarını nasıl manipüle ettiğini gösteren en güçlü bilimsel modellerden biridir. Bu teori sadece bir kamu yönetimi stratejisi değil aynı zamanda insan zihninin disiplin mekanizmasını anlamamızı sağlayan temel bir psikolojik çerçevedir.
Teorik Çerçeve ve Zimbardo Deneyi
Teorinin temelleri 1969 yılında Stanford Üniversitesi’nden sosyal psikolog Philip Zimbardo tarafından atılmıştır. Zimbardo insan davranışının kişilikten ziyade içinde bulunulan koşullara göre şekillendiği tezini kanıtlamak istemiştir. Bu amaçla Amerika Birleşik Devletleri’nde bir çalışma gerçekleştirmiş ve biri suç oranının yüksek olduğu Bronx’a diğeri ise oldukça nezih bir bölge olan Palo Alto’a olmak üzere iki otomobil bırakmıştır. Bu araçların plakaları en başında bilinçli olarak sökülmüş ve kaputları da aralık bırakılmıştır.
Bronx’taki, yani suç oranının yüksek olduğu bölgedeki araç sadece on dakika içinde yağmalanmaya başlanmış ve üç gün içinde kullanılamaz bir hale gelmiştir. Buna karşılık nezih olarak bilinen Palo Alto’daki araç bir hafta boyunca kimse tarafından dokunulmadan kalmıştır. Ancak deneyin kırılma noktası tam olarak burada başlar. Zimbardo deneye müdahale ederek eline bir çekiç alıp nezih bölgedeki dokunulmayan aracın camını kırdığında süreç tam tersine dönmüştür. O ana kadar araca saygı gösteren bölge sakinleri, kırık camın yarattığı algıyla adeta ‘burada kural yok’ inancı geliştirmiş ve aracı parçalamaya başlamışlardır (Zimbardo, 1969). Bu deney suçun veya düzensizliğin sadece ‘kötü’ veya ‘ahlaksız’ insanlara özgü olmadığını, çevresel sinyallerin en medeni bireyleri bile vandalizme sürükleyebileceğini kanıtlamıştır.
Modern Bilimsel Kanıtlar: Düzensizliğin Yayılması
İlerleyen süreçlerde araştırmacılar bu konu üzerine tekrar çalışmalar yürütmüştür. Yani aslında bu teori sadece 1980’lerin gözlemlerine dayanmamakta, aynı zamanda modern deneysel çalışmalarla da desteklenmektedir. Hollanda Groningen Üniversitesi’nden Keizer ve ekibinin 2008 yılında Science dergisinde yayımladığı “Düzensizliğin Yayılması” çalışması bu konuda çarpıcı bir örnektir.
Çalışmada araştırmacılar bir sokağa ‘Grafiti Yapmak Yasaktır’ tabelası asmış ve bisikletlerin gidonlarına el ilanları bırakmıştır. Duvar temizken insanların sadece %33’ü ilanı yere atmıştır. Ancak araştırmacılar yasak tabelasına rağmen duvara grafiti çizdiklerinde bu oran %69’a yükselmiştir (Keizer vd., 2008). Literatürde ‘Normlar Arası Baskılama Etkisi’ olarak bilinen bu durum, görsel bir düzensizliğin bireyin zihnindeki otokontrol mekanizmasını zayıflattığını ve başka kuralları ihlal etmesini kolaylaştırdığını ortaya koymaktadır.
Kamu Yönetimi ve Bireysel İrade Açısından Sonuç
Tüm bu bilimsel veriler ışığında toplum yapıları ile iç içe olan kamu yönetimi ve liderlik anlayışını yeniden yorumlamak gerekir. Wilson ve Kelling’in (1982) de belirttiği üzere ‘eğer bir binanın camı kırıksa ve tamir edilmezse, yakında tüm camlar kırılacaktır’. Bir yönetici için bu, sokaktaki en ufak bir düzensizliğin aslında büyük asayiş sorunlarına davetiye çıkarması demektir. Literatürden hareketle söylenebilir ki; devlet otoritesi sadece suçluyu yakalamakla değil, suçun filizleneceği o ‘kırık camlı’ atmosferi onarmakla tesis edilebilmelidir.
Elbette aynı prensip bireysel psikoloji ve başarı için de geçerlidir. Burada zihnimizdeki ‘kırık camlar’ ertelediğimiz işler, toplanmamış masalar veya yarım bırakılmış projelerdir. Çevremizdeki fiziksel dağınıklık beynimize deneyde olduğu gibi ‘burada kontrol yok’ sinyali göndererek irademizi zayıflatır. Başarıya giden yol daima devrim niteliğinde büyük değişimlerden değil, sabah yatağını toplamak veya masadaki o ilk kağıdı düzenlemek gibi küçük disiplin eylemlerinden de geçer. Çünkü o ilk kırık camı tamir ettiğimizde, aslında zihnimize çok daha derin bir mesaj vermiş oluruz: Ben, kendi sesini dinleyen ve kimse görmese bile kendine verdiği sözü tutan biriyim. Ve aslında gerçek irade, işte bu içsel sadakatle başlar.
Kaynakça
-
Keizer, K., Lindenberg, S., & Steg, L. (2008). The spreading of disorder. Science, 322(5908), 1681-1685.
-
Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). Broken windows: The police and neighborhood safety. The Atlantic, 249(3), 29-38.
-
Zimbardo, P. G. (1969). The human choice: Individuation, reason, and order versus deindividuation, impulse, and chaos. Nebraska Symposium on Motivation, 17, 237–307.
