Antropomorfizm, insan olmayan varlıklara hayvanlara, nesnelere, doğaya, tanrılara ya da teknolojik sistemlere insana özgü zihinsel özellikler atfetme eğilimi, insan olmayanı insansı hale getirmedir. Bu özellikler arasında niyet, duygu, bilinç, ahlaki sorumluluk ve amaç bulunur. Örneğin bir hayvanın “bizi sevdiğini”, bir bilgisayarın “inatçı olduğunu” ya da evrenin “bize mesaj verdiğini” düşünmek antropomorfik bir algının ürünüdür. Epley, Waytz ve Cacioppo’ya (2007) göre insanlaştırma eğiliminin üç temel psikolojik faktörle ilişkili olduğunu öne sürer. İlki insan bilgisine erişimdir, insanlar değerlendirme yaparken yine insanı referans alır yani insan olmayanı anlamak için elimizdeki en güçlü model yine insanın kendisidir. Yeni, bilinmeyen varlıklar insanlaştırılması daha kolaydır.
İkinci sebep belirsizliktir, insan belirsizliği sevmez, bu sebeple bilmediği anlamadığı şeylerin de niyetini okumaya çalışır. Doğal felaketler “ceza” gibi algılanır, arıza yapan bilgisayar “kasıtlı” görünür. Böylece kontrol edemediğimiz şeylere bilinç atfederek onları yönetilebilir hale getiririz. Niyet atfetmenin meselesi doğruluğu veya yanlışlığı değildir, asıl mesele işlevsel olmasıdır, belirsizliği azaltır kontrol hissi verir. Son ve en güçlü bileşen ise yalnızlıktır, yalnızlık, antropomorfizmi artırır. İnsan, bağ kuracak kimse bulamazsa: Evcil hayvanlarla konuşur, nesnelere kişilik yükler, yani insan, yalnız kaldığında dünyayı kendine benzetecek şekilde yeniden kurar.
Sosyal Bir Varlık Olarak İnsanın Bağ Kurma İhtiyacı
Aristoteles’in “insan sosyal bir hayvandır” önermesi, yüzyıllardır sosyal düşüncenin temel referanslarından biri olmuştur. İnsanlık bu durumu anlamak için bu temel düşünceyi sadece tekrarlamakla kalmamış, aynı zamanda onu geliştirmiştir (örneğin, Bowlby, 1969, 1973; Freud, 1930/1989; Maslow, 1954, 1968). Sosyallik, sosyalleşme ve bu hali sürdürebilme, temel ihtiyaçlarımızdandır ve ayrıca tarihe baktığımızda da dışlanmak ve ötekileştirilmek, partner bulmayı zorlaştırdığından ölüm cezasına eşdeğer kabul edilirdi. Sonuçta başkaları ile bağ kurma, hayatta kalma ve üreme avantajları sağlamaktadır.
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte insanın ChatGPT gibi sohbet robotlarıyla daha sık konuşur hale gelmesi de bu noktada incelenebilir. Özellikle yalnızlık, teknolojik ajanlara kişilik atfeder ve bu perspektiften bakıldığında asıl soru, insanın insan olmayan varlıkları neden insanlaştırdığı değil; insanın neden bu kadar güçlü bir bağ kurma ihtiyacı taşıdığıdır. Antropomorfizm, insanın zayıflığına değil; anlam arayan, bağ kurmak isteyen ve belirsizlikle baş etmeye çalışan doğasına işaret eder.
İnsanlıktan Çıkarma: Dehumanization Kavramı
İnsan zihninin insan olmayan varlıklarda bile ‘insan’ görmeye bu kadar yatkın olması, şu soruyu kaçınılmaz kılar: Peki insanlar, bazı durumlarda, neden başka insanları bile insan gibi görmemeye başlar? Burada devreye insanlıktan çıkarma (dehumanization) kavramı girer. Sosyal psikoloji literatüründe de çokça karışımıza çıktığı gibi felsefe sanat gibi birçok yerde de görürüz. Dehumanization, bireylerin ya da grupların tam anlamıyla “insan” olarak görülmemesi, hayvansı, mekanik ya da ahlaki kapasiteden yoksun varlıklar gibi algılanmasıdır (Kronfeldner, 2021). Böyle düşünüldüğünde, o kişilerin acı çekmesi önemsizleşir ve onlara kötü davranmak daha kolay meşrulaştırılır.
İnsanlıktan çıkarma iki temel biçimde ortaya çıkar: İnsanların hayvanlara benzetilmesi ve robot ya da nesne gibi algılanması. İnsan hayvan benzerliği daha çok gruplar arası çatışmalarda karşımıza çıkar, buna bağlı olarak bir grup, ırk veya millet ilkel, vahşi akılsız olarak görülebilir, bu düşünceler ve atıf yapılanlar bu çerçevede çeşitlendirilebilir. Nesneleştirme, insanı duygudan yoksun gibi görme eğilimi taşır, bu duruma daha çok tıpta, iş hayatında daha sık rastlanılır. İnsanlıktan çıkarma hali, doğrudan birini veya birilerini “hayvan”, “mikrop” gibi ifadelere tanımlamada olabilir, örtük bir şekilde “bunların hepsi aynı”, “bunlar böyle insanlar”, “onlar üzülmez” gibi insana özgü durumları karşı tarafa daha az yakıştırmakla da ortaya çıkabilir.
Sosyal Psikoloji Açısından Dehumanization Neden Önemlidir?
Bu noktada ‘neden bu mesele önemli?’ sorusu akla gelebilir. Fakat tarihe bakınca insanlaştırma örneklerinin ne derece boyut değiştirdiğini gördüğümüzde şaşırırız. Ayrımcılık, kölelik, sömürgecilik, soykırım ve kitlesel şiddete gibi boyutlara yol açabilir. Çünkü karşı taraf artık ahlaki olarak korunması gereken biri gibi görülmez. Dehumanization, şiddetin sebebi değil ama güçlü bir kolaylaştırıcısıdır, İnsanlar zarar vermeden önce genellikle karşı tarafı zihinsel olarak “insanlıktan çıkarır”. Antropomorfizm belirsizliği azaltmak ve ilişki kurmak için işlevselse, dehumanization da tehdit algısı yönetmek ve mesafe koymak için işlevseldir. İnsan, bağ kurduğunda dünyayı kendine benzetir; tehdit algıladığında ise karşısındakini kendinden uzaklaştırır. Bu nedenle insanlıktan çıkarma, insan doğasının “karanlık” bir sapması değil, bağ kurma kapasitesinin ters yüz edilmiş bir yansımasıdır.
Bu perspektiften bakıldığında asıl soru, insanın neden zaman zaman acımasız olduğu değil; hangi koşullarda başkalarıyla bağ kurmayı, hangi koşullarda ise bağ koparmayı tercih ettiğidir. Dolayısıyla çözüm arayışı da bu tercihleri belirleyen koşullara odaklanmayı gerektirebilir.
