Çocuklukta Eksik Kalan Ne?
Çocukluk denildiğinde çoğu zaman akla fiziksel ihtiyaçların karşılandığı, eğitim alınan, oyun oynanan bir dönem gelir. Oysa bir çocuğun ruhsal gelişimi, yalnızca yeme, barınma ve güvenlikle sınırlı değildir. Görülmek, anlaşılmak, duygularına yer açılması ve sevgiyle karşılık bulması da en az bunlar kadar yaşamsaldır. Ancak bazı çocuklar, fiziksel olarak her şeye sahipken duygusal olarak büyük bir eksiklik içinde büyür. Bu görünmez eksiklik çocukluk çağı duygusal ihmali olarak tanımlanır ve etkileri genellikle yetişkinlikte ortaya çıkar (Webb & Musello, 2020).
Duygusal ihmalin en çarpıcı yönü, çoğu zaman fark edilmemesidir. Çünkü ortada bağıran bir şiddet, açık bir istismar ya da gözle görülür bir travma yoktur. Ancak yokluğu hissedilen bir şey vardır: duygusal temas.
Duygusal İhmal Nedir?
Duygusal ihmal, çocuğun duygularının fark edilmemesi, önemsenmemesi, düzenlenmemesi ve ona rehberlik edilmemesi durumudur. Anne babanın çocuğun fiziksel ihtiyaçlarını karşılaması, onun duygusal dünyasına da temas ettiği anlamına gelmez. Çocuk üzgünken “abartma”, kızgınken “ayıp”, korktuğunda “saçmalama” denmesi; duyguların bastırılmasına ve zamanla yok sayılmasına neden olur.
Araştırmalar, duygusal ihmale maruz kalan bireylerin, yetişkinlikte duygularını tanımakta güçlük çektiğini, içsel boşluk hissi yaşadığını ve ilişkilerde kopukluklar geliştirdiğini göstermektedir (Shipman et al., 2007).
Sessiz Hasar: Yetişkinlikte Ortaya Çıkan Belirtiler
Duygusal ihmalin etkileri genellikle açık bir travma anısı şeklinde değil; kişilik örüntüleri, ilişki sorunları ve içsel tatminsizlik olarak kendini gösterir. Bu bireylerde sıklıkla şu özellikler gözlenir:
-
Kendi duygularını tanımlamakta zorlanma
-
Sürekli “bir şeyler eksik” hissi
-
Yakın ilişkilerde mesafe koyma ya da aşırı bağlanma
-
Düşük öz-değer algısı
-
Karar verirken yoğun suçluluk ve kaygı
-
Bedensel belirtilerle ortaya çıkan psikolojik yük
Duygusal ihtiyaçları görülmeden büyüyen çocuk, yetişkin olduğunda neye ihtiyaç duyduğunu da bilemez. Bu durum, bireyin kendi iç dünyasına yabancılaşmasına yol açar (Webb & Musello, 2020).
Bağlanma ve Duygusal İhmal Arasındaki İlişki
Bağlanma kuramına göre, çocuğun bakım verenle kurduğu erken duygusal bağ, yaşam boyu ilişkilerinin temelini oluşturur (Bowlby, 1988). Duygusal olarak ihmal edilen çocuklar çoğunlukla kaçıngan veya kaygılı bağlanma stilleri geliştirir. Bu da yetişkinlikte şu döngüleri doğurabilir:
-
Sevilmeye layık olmadığına inanmak
-
Yakınlaştıkça geri çekilmek
-
Terk edilme korkusuyla aşırı fedakârlık yapmak
-
Duygusal bağımlılık veya yoğun yalnızlık
Bu bireyler bir yandan ilişkiye ihtiyaç duyar, diğer yandan yakınlıktan bilinçdışı olarak korkar.
Duygusal İhmalin Beyin ve Ruh Üzerindeki Etkileri
Nörobilimsel çalışmalar, çocuklukta yeterli duygusal aynalanma yaşamayan bireylerde stres düzenleme sistemlerinin daha hassas çalıştığını göstermektedir (Teicher & Samson, 2016). Uzun vadede bu durum şu riskleri artırabilir:
-
Depresyon
-
Anksiyete bozuklukları
-
Travma sonrası stres belirtileri
-
Psikosomatik hastalıklar
-
Bağımlılık davranışları
Beyin, duygularını düzenlemeyi ancak duygusal olarak düzenlenen bir ortamda öğrenebilir. Öğrenilmemiş her beceri, yetişkinlikte tekrar tekrar aynı zorlanmalarla kendini hatırlatır.
Onarım Mümkün mü?
İyi haber şudur: Duygusal ihmal geri döndürülemez bir kader değildir. Ancak onarım, farkındalıkla başlar. Kişinin kendi duygusal ihtiyaçlarını tanımayı öğrenmesi, yıllarca bastırılmış duygularla güvenli bir şekilde temas etmesi ve içsel çocuk ile ilişki kurması gerekir.
Psikoterapi bu noktada en güçlü iyileşme alanlarından biridir. Şema terapi, bağlanma temelli terapiler, duygu odaklı terapi ve travma odaklı yaklaşımlar, duygusal ihmalin izlerini dönüştürmede bilimsel olarak etkili bulunmuştur (Young, Klosko & Weishaar, 2003).
Kişi, ilk kez kendi duygusuna alan açtığında, yaşamındaki birçok semptom kendiliğinden anlam kazanmaya başlar.
Sonuç: Görülmeyen Çocuklar Ya Susar Ya Taşar
Çocuklukta görülmeyen duygular, yetişkinlikte duyulmayan ihtiyaçlara dönüşür. Duygusal ihmal, bağırmaz, iz bırakmaz gibi görünür; fakat ruhun en derin katmanlarında sessiz bir yankı olarak yaşam boyu sürer. Bu nedenle “bende bir sorun yok ama içimde bir eksik var” diyen birçok yetişkinin hikâyesinde, aslında adını koyamadığı bir çocukluk yalnızlığı vardır.
Bazı bireyler içe kapanır, sessizleşir, ihtiyaçlarını bastırır; bazıları ise tam tersine, yıllarca biriken ihmalin öfkesini yaşamın farklı alanlarına taşır. Aşırı tepkiler, kontrol problemleri, patlayan öfke nöbetleri, sabırsızlık ve ilişkilerde yıkıcı döngüler de duygusal ihmalin görünür yüzlerinden biridir. Yani ihmal, kimi zaman suskunluk olarak, kimi zaman taşkınlık olarak kendini gösterir.
Ortak nokta şudur: Her iki uçta da kişi, aslında çocukken karşılanmamış bir ihtiyacın yükünü taşır. Duygusal olarak görülmeyen çocuk, yetişkin olduğunda ya kendi duygularını yok saymayı öğrenir ya da duygu kontrolünde zorlanan bir yapıya sürüklenir. Bu nedenle duygusal ihmal, yalnızca “sessiz” bireyler yaratmaz; aynı zamanda yüksek sesle acı çeken, tepkileriyle kendini korumaya çalışan yetişkinler de doğurur. Öfke çoğu zaman gerçek sorunun değil, onun üzerini örten bir zırhın ifadesidir.
İyileşme ise yine aynı yerden başlar: Kişinin kendi duygusunu güvenli biçimde tanımayı öğrenmesiyle. Sessiz kalan da taşan da aslında aynı ihtiyacı taşır: görülmek, anlaşılmak ve regüle edilebilmek. Çocukken verilmeyen bu duygusal eşlik, yetişkinlikte terapiyle, farkındalıkla ve ilişkilerle yeniden inşa edilebilir. Toplum olarak yalnızca fiziksel değil, duygusal olarak da beslenen çocuklar yetiştirdiğimizde, ruhsal dayanıklılığı yüksek bireylerden söz edebiliriz. Sevgi yalnızca verilmekle değil, hissedilmekle iyileştirir.
Kaynakça (APA 7)
Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York, NY: Basic Books.
Shipman, K. L., et al. (2007). Children’s emotion regulation in maltreating and non-maltreating families. Development and Psychopathology, 19(4), 1223–1244. https://doi.org/10.1017/S0954579407000613
Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual research review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241–266. https://doi.org/10.1111/jcpp.12507
Webb, J., & Musello, C. (2020). Running on empty no more: Transform your relationships with your partner, your parents & your children. Morgan James Publishing.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. New York, NY: Guilford Press.
