Bir sohbet bittikten saatler sonra aklınıza aniden bir cümle gelir: “Keşke bunu söylemeseydim.” Ya da belki akşam eve döndüğünüzde zihniniz konuşmayı baştan sona yeniden oynatmaya başlar. Söylediğiniz şakayı, verdiğiniz tepkiyi, yüz ifadenizi… Hatta bazen hiç kimsenin fark etmemiş olabileceği küçük bir an bile zihninizde büyüyebilir.
Birçok insan bu deneyimi yaşar. Ancak bu durum sadece “fazla düşünmek” olarak değerlendirilmez. Çoğu zaman bu düşünme sürecinin altında daha derin bir psikolojik mekanizma vardır: İnsanlar çoğu zaman söyledikleri sözleri değil, başkalarının gözünde nasıl biri olarak göründüklerini analiz etmeye çalışırlar. Başka bir deyişle, bazı insanlar sosyal etkileşimlerini tekrar tekrar düşünürken aslında konuşmayı değil, kendi sosyal kimliklerini düzenlemeye çalışırlar.
Sosyal Etkileşim Sonrası Zihinsel Tekrar
Psikoloji literatüründe sosyal bir olaydan sonra kişinin yaşananları zihninde tekrar tekrar değerlendirmesine post-event processing adı verilir. Özellikle, sosyal anksiyete bozukluğu tanısı almış bireylerde oldukça yaygın olarak görülür. Bir konuşma bittikten sonra kişi zihninde şu tür sorularla meşgul olabilir:
-
Çok mu fazla konuştum?
-
Garip mi göründüm?
-
O anda söylediğim şey aptalca mıydı?
-
Acaba insanlar benim hakkında ne düşündü?
Bu soruların dikkat çekici bir yönü vardır: Çoğu zaman insanlar konuşmalarının içeriğine değil, kişinin başkaları tarafından nasıl algılandığı üzerine odaklanırlar. Yani kişi sadece “ne söyledim?” diye düşünmez; aynı zamanda “ben nasıl biri gibi göründüm?” diye düşünür.
Sosyal Etkileşim Bir Performansa Dönüştüğünde
Bazı insanlar sosyal ortamlarda sadece iletişim kurmaz; aynı zamanda kendilerini sürekli gözlemler. Ne kadar konuştuğunu, nasıl göründüğünü, ses tonunu, hatta mimiklerini bile farkında olmadan kontrol eder.
Bu durum psikolojide self-focused attention olarak adlandırılır. Dikkatin büyük kısmı çevredeki insanlara değil, kişinin kendi performansına yönelir. Buradaki sosyal etkileşim doğal bir deneyim olmaktan çıkar ve bir tür gösterilen performansa dönüşür.
Böyle bir durumda kişi yalnızca sohbet etmez; aynı zamanda şu soruların da cevabını arar:
-
Daha komik mi olmalıyım?
-
Daha ciddi mi görünmeliyim?
-
Çok mu sessizim?
-
Çok mu konuşuyorum?
Bu süreç bazen fark edilmeden kişiliği düzenleme çabasına dönüşebilir. İnsanlar o anda kim olduklarını yaşamak yerine, başkalarının gözünde nasıl görünmeleri gerektiğini düşünmeye başlarlar.
Zihnin “Düzeltme” Çabası
Sosyal etkileşimler bittikten sonra zihnin konuşmayı tekrar oynatmasının bir nedeni de budur. Beyin adeta geçmişteki konuşmayı düzenlemeye çalışır. Farklı cümleler hayal edilir, farklı tepkiler düşünülür, daha “doğru” cevaplar üretilir. Bu nedenle sosyal ortamlardan sonra yaşanan zihinsel tekrar çoğu zaman şu anlama gelir: Kişi konuşmayı yeniden yaşamaya çalışmaz; başkalarının gördüğü versiyonunu yeniden yazmaya çalışır.
Bu durum kısa vadede bir kontrol hissi verebilir. Ancak uzun vadede sosyal etkileşimleri daha yorucu hale getirebilir. Çünkü kişi aynı anda iki farklı rol üstlenir: Hem konuşmanın içinde yer alır hem de kendisini dışarıdan izleyen bir gözlemci kimliğine bürünür.
Sosyal Rahatlığın Paradoxu
Sosyal rahatlık çoğu zaman kişinin kendisini daha az izlediği anlarda ortaya çıkar. İnsanlar sürekli kendilerini düzenlemeye çalıştıklarında spontane davranmak doğal olarak zorlaşır. Buna karşılık dikkat dış dünyaya yöneldiğinde, sohbet daha doğal ve akıcı hale gelir. Başka bir ifadeyle, sosyal rahatlık çoğu zaman mükemmel görünmeye çalışmaktan vazgeçildiğinde ortaya çıkar. Belki de sosyal etkileşimleri tekrar tekrar düşünmemizin nedeni sadece hataları bulmak değildir. Bazen zihnimiz, başkalarının gördüğü “kendimizi” düzenlemeye çalışır. Ancak sosyal deneyimler çoğu zaman bir performans değil, bir karşılaşmadır. Ve bazen en rahat anlar, kendimizi düzenlemeyi bırakıp sadece o anın içinde olduğumuz anlardır.
Başkalarının Zihnine Hükmedemeyeceğimizi Bilmek
Sosyal etkileşimler doğası gereği belirsizlik içerir. İnsanlar birbirlerini değerlendirir, izlenimler oluşur ve hiçbir zaman başkalarının zihninde nasıl bir yer edindiğimizi tam olarak bilemeyiz. Bu belirsizlik bazı kişilerde kontrol etme isteğini artırabilir ve zihin konuşmaları yeniden düzenlemeye çalışarak bu kontrolü sağlamaya çalışır.
Oysa sosyal deneyimlerin büyük bir kısmı kusurlarıyla birlikte anlamlıdır. Bazen bir cümlenin mükemmel olmaması, bir anın biraz tuhaf hissettirmesi ya da bir sohbetin beklediğimiz gibi gitmemesi insan ilişkilerinin doğal bir parçasıdır. Sosyal rahatlık çoğu zaman kendimizi sürekli düzeltmeye çalışmaktan vazgeçip, başkalarının zihnindeki olası versiyonlarımızı kontrol etme çabasını biraz gevşettiğimizde ortaya çıkar. Çünkü çoğu zaman insanlar bizim düşündüğümüz kadar ayrıntılı bir analiz yapmaz; fakat biz kendi zihnimizde o anları tekrar tekrar büyütebiliriz. Bu nedenle sosyal etkileşimleri anlamaya çalışmak faydalı olabilir, ancak onları yeniden yazmaya çalışmak çoğu zaman sadece zihnimizi yorar. Bazen en sağlıklı yaklaşım, yaşanan konuşmanın tamamlanmış olduğunu kabul etmek ve zihnin onu sürekli düzenleme çabasına nazikçe mesafe koyabilmektir.
Peki Ama Nasıl?
Zihnin konuşmayı analiz etmeye başladığı anlarda kişi kendine basit bir soru sorabilir: “Şu anda konuşmayı mı düşünüyorum, yoksa başkalarının gözünde nasıl göründüğümü mü?” Bu ayrım çoğu zaman düşünce döngüsünü görünür hale getirir.
İkinci olarak, zihnin geçmişteki konuşmayı “düzeltmeye” çalıştığını fark etmek önemlidir. Ancak geçmişteki bir sosyal etkileşimi yeniden düzenlemek mümkün değildir. Bu nedenle bazı terapötik yaklaşımlar içerisinde kişilere konuşmayı analiz etmeyi bırakıp dikkatlerini mevcut ana yönlendirmeleri önerilir. Dikkati başka bir aktiviteye vermek, bedensel farkındalığa dönmek veya bilinçli olarak düşünceyi bırakmak bu döngüyü zayıflatabilir.
Son olarak, sosyal ortamlarda dikkati kendimize değil, karşıdaki kişiye yöneltmek önemli bir değişim yaratabilir. Kişi “Nasıl görünüyorum?” sorusundan “Karşımdaki kişi ne anlatıyor?” sorusuna geçtiğinde, etkileşim bir performans olmaktan çıkar ve gerçek bir iletişime dönüşür.
Çoğu zaman zihnimiz sosyal deneyimleri mükemmelleştirmeye çalışır. Oysa insanlar genellikle mükemmel versiyonlarımızı değil, gerçek ve spontane olanı hatırlar.
Kaynakça
David M. Clark, D. M., & Anke Ehlers, A. (2004). Post-event processing in social anxiety disorder. Behaviour Research and Therapy, 42(11), 1311–1324. Hofmann S. G. (2007). Cognitive factors that maintain social anxiety disorder: a comprehensive model and its treatment implications. Cognitive behaviour therapy, 36(4), 193–209. https://doi.org/10.1080/16506070701421313 Richard G. Heimberg, R. G., Debra A. Hope, D. A., & Cynthia L. Turk, C. L. (2010). Managing Social Anxiety: A Cognitive-Behavioral Therapy Approach. Oxford University Press.
