Bir insanın ne kadar yediğini görmek kolaydır. Masadaki tabağı, yenmeyen bir tatlıyı ya da yarım bırakılan bir yemeği dışarıdan görebiliriz. Ancak çoğu zaman görülmeyen şey, bu davranışların arkasında yaşanan zihinsel ve duygusal mücadeledir.
Anoreksiya nervoza denildiğinde birçok kişinin aklına ilk olarak aşırı kilo kaybı gelir. Oysa bu durum, buzdağının yalnızca görünen kısmıdır. Çünkü anoreksiya çoğu zaman bedenle ilgili gibi görünse de, derinlerinde kontrol, öz değer, kaygı ve benlik algısıyla ilgili karmaşık süreçler barındıran bir tabloya sahiptir.
İnsan bedeni yalnızca fiziksel bir yapı değildir; aynı zamanda kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin de taşıyıcısıdır. Bazı insanlar için beden, yaşamın doğal bir parçasıyken; bazıları için sürekli değerlendirilen, denetlenen ve düzeltilmeye çalışılan bir alana dönüşebilir. İşte anoreksiya da çoğu zaman bu noktada ortaya çıkar. Kişi başlangıçta yalnızca birkaç kilo vermek isteyebilir. Ancak zamanla hedef değişir. Kilo vermek bir amaç olmaktan çıkar ve kişinin kendisini değerlendirme biçiminin merkezine yerleşir.
Bu süreç dışarıdan bakıldığında anlaşılması zor olabilir. Çünkü anoreksiya yaşayan bireyler çoğu zaman büyük bir irade gücüne sahipmiş gibi algılanır. Oysa mesele irade değildir. Asıl mesele, kişinin bedenine ve kendisine ilişkin geliştirdiği katı kurallardır. Bu kurallar zamanla kişinin kendi üzerinde uyguladığı bir ödül-ceza sistemine dönüşebilir. Ağza atılan her lokma, kaçırılan her egzersiz ya da tartıdaki en küçük değişim yoğun bir kaygı yaratabilir. Böylece yemek yalnızca yemek olmaktan çıkar; kişinin kendilik değerini ölçtüğü bir alana dönüşür.
Anoreksiya nervozanın zorlayıcı yönlerinden biri de, yaşanan mücadelenin çoğu zaman dışarıdan tam olarak anlaşılamamasıdır. Çevredeki insanlar durumu yalnızca yemek yememek ya da kilo verme isteği olarak yorumlayabilir. Oysa kişi için mesele çoğu zaman bundan çok daha karmaşıktır. Bir öğünü atlamak ya da belirli yiyeceklerden kaçınmak, dışarıdan basit bir tercih gibi görünse de bireyin zihninde yoğun düşünceler, kaygılar ve içsel çatışmalarla ilişkili olabilir. Bu nedenle anoreksiya yaşayan kişiler zaman zaman kendilerini anlaşılmamış hissedebilirler. Özellikle “Biraz daha ye, düzelirsin” ya da “Aslında çok zayıfsın” gibi iyi niyetli görünen ifadeler, kişinin yaşadığı psikolojik sürecin göz ardı edildiği hissini yaratabilir. Çünkü sorun çoğu zaman yalnızca beden ağırlığıyla ilgili değildir. Kişinin bedenine, kendisine ve yaşamına dair geliştirdiği düşünce sistemi de bu sürecin önemli bir parçasıdır.
Bunun yanında anoreksiya, bireyin günlük yaşamındaki birçok kararı etkileyebilir. Günün önemli bir bölümü yemek, kalori, egzersiz ya da beden görünümüyle ilgili düşüncelerle geçebilir. Zihinsel enerjinin büyük kısmının bu alanlara yönelmesi, kişinin ilgi alanlarından, sosyal ilişkilerinden ve yaşamındaki diğer deneyimlerden uzaklaşmasına neden olabilir. Zamanla hayatın merkezine yerleşen bu düşünceler, kişinin dünyasını daraltabilir ve farklı alanlardan aldığı doyumu azaltabilir.
Anoreksiyanın dikkat çekici yönlerinden biri de kişinin bedenine ilişkin algısının her zaman fiziksel gerçeklikle örtüşmemesidir. Aynaya bakıldığında görülen görüntü ile dışarıdan görülen görüntü arasında belirgin farklar oluşabilir. Bu nedenle anoreksiya yaşayan bireylerin yaşadığı güçlük, yalnızca fiziksel görünümle ilgili değildir; aynı zamanda algıyla da ilgilidir. Beden değişse bile kişinin kendine bakışı aynı hızda değişmeyebilir. Kişi kendini olduğundan farklı değerlendirebilir.
Bu noktada mükemmeliyetçilik sıkça karşımıza çıkan kavramlardan biridir. Bazı bireyler için hata yapmak, kontrolü kaybetmek ya da beklentileri karşılayamamak oldukça zorlayıcı olabilir. Bu durum yalnızca okul, iş ya da performans alanlarında değil; beden üzerinde de etkisini gösterebilir. Mükemmel görünme arzusu zamanla ulaşılamayan bir hedefe dönüşebilir. Çünkü mükemmellik sabit bir nokta değil, sürekli uzaklaşan bir çizgidir.
Anoreksiya aynı zamanda yalnızlaştırıcı bir deneyim olabilir. Yemek etrafında şekillenen düşünceler zamanla kişinin zihninde daha fazla yer kaplamaya başlayabilir. Sosyal buluşmalar, aile yemekleri ya da spontane planlar kaygı yaratabilir. Kişi, “Ya yemek yemem konusunda ısrar edilirse?” ya da “Ya yediklerim fark edilirse?” gibi kaygı barındıran düşünceler geliştirebilir. Böylece yaşam alanı daralırken, bozukluk giderek daha fazla alan kaplayabilir.
Anoreksiyayı yalnızca kilo ve yemek üzerinden değerlendirmek önemli bir eksiklik yaratır. Çünkü çoğu zaman görünürdeki davranışların altında anlaşılma ihtiyacı, kontrol arayışı, yetersizlik hissi ya da yoğun duygusal yükler bulunabilir. Bu nedenle iyileşme de yalnızca yemek miktarının artmasıyla sınırlı değildir. Kişinin kendisiyle, bedeniyle ve duygularıyla kurduğu ilişkinin yeniden yapılandırılması da sürecin önemli bir parçasıdır. Bazen görünürde yemekle ilgili olan bir mücadele, derinlerde kabul görme ihtiyacı, öz değerle ilgili sorgulamalar ya da yoğun duygusal yüklerle bağlantılı olabilir. Kişinin yaşadığı deneyimi anlamaya çalışmak, yalnızca davranışlara değil, bu davranışların altında yatan anlamlara da dikkat etmeyi gerektirir.
Belki de anoreksiyayı anlamaya çalışırken sorulması gereken soru yalnızca “Neden yemiyor?” değildir. Bazen daha anlamlı soru şudur: “Bu davranış kişi için neyi temsil ediyor?” Çünkü çoğu zaman görünen davranışın ardında, duyulmayı bekleyen daha derin bir hikâye vardır.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
