Yas, söylemesi çok basit, hissetmesi oldukça zor olan bir kelime. Aşması bazen çok zor görünse de temas edilip yaşandığında kişiye bambaşka perspektifler katan hem zorlu hem de çok anlamlı bir süreçler bütünü.
Kelime anlamı olarak yas, hayatımızda anlamlı ve değerli bir kişinin veya herhangi bir şeyin kaybı sonucu oluşan normal ve gerekli bir süreçtir. Gereklidir; çünkü hayatımızda oluşan boşluğun adlandırılması, anlamlandırılması ve hissedilen duygulara alan açılarak ilerlenmesi, beynin adaptasyon süreci için de olması gerekendir. Beynimiz yeni duruma zamanla adapte olacak ve bu duruma göre kendini konumlandıracaktır. Bu, daha sağlıklı ilerlemek için aslında beynin kendi kendine yaptığı bir uyum sürecidir.
Bu uyum sürecinde duyguların işlemlenmemesinden oluşan bir takılma, tüm hayatımızı etkileyebilmektedir.
Kaybedilen; bazen çok sevdiğimiz bir kişi (eş, sevgili, ebeveyn, evlat), bazen çok değerli bağımız olan bir hayvanımız, bazen bir uzvumuz veya işimiz olabilir. Yas sürecinin, kaybın yaşanmasından itibaren 6 ay–1 yıl kadar devam etmesi beklenebilir. Ancak burada kaybı yaşanan kişi veya varlıkla kurulan bağın gücü, kaybın yaşanma şekli, kaybın ani ya da beklenen olup olmaması önemli etkenlerdir.
Yasın Aşamaları Nelerdir?
-
İnkar
-
Öfke
-
Pazarlık
-
Depresyon
-
Kabullenme
Bir kayıp yaşadığımızda önce bu durumu inkâr etmeye çalışırız; hiç olmamış olduğunu duymak, bilmek isteriz. Sonrasında yoğun bir öfke duygusuna kapılabiliriz. “Neden oldu? Neden benim başıma geldi?” sorularıyla boğuşuruz. Ardından bir pazarlık aşamasına geçeriz. “Şu olursa belki geri gelir, belki düzelir…”
Ve yavaş yavaş bir depresyon hâli baş gösterir. Bir çöküntü, hüzün, mutsuzluk ve ağlama krizleri duruma eşlik eder. En son aşama ise kabullenmedir. “Evet, bu oldu. Artık o yok. Şimdi nasıl ilerlemeliyim?” sorularıyla kişi yavaş yavaş günlük hayatın doğal akışına dönmeye başlar. Bu kayıp hiç olmamış gibi değildir; ancak her an gözünün önünde koca bir kara bulut olarak da durmaz. Acı vardır, zaman zaman varlığı hissedilir; fakat şiddeti baş edilebilir düzeydedir ve biraz kenara alınarak yola devam edilebilir.
Bu beş aşama her zaman bu sırayla ilerlemez. Bazen hepsi aynı anda hissedilir. Bazı kişilerde depresyon ve öfke birlikte ilerler. Yani bu konuda doğru ya da yanlış bir yol haritası yoktur.
Yasın Belirtileri Nelerdir?
-
İçe kapanma, dış dünyadan uzaklaşma
-
Sürekli ağlama isteği
-
Hüzün hâli
-
Uyku sorunları (uyuyamama, aşırı uyuma veya uykuda bölünmeler)
-
İştah sorunları
-
Uyuşma hâli; hissizleşme, üzüntü veya acı hissedememe
-
Kaybedilen kişi veya varlığı sürekli düşünme
-
Kaybedilen kişinin özelliklerini içselleştirme, onun gibi düşünme veya davranma
-
Kendine zarar verme isteği, yok olma isteği
-
Bedensel yakınmalar, ağrılar, mide problemleri
-
Sürekli olumsuz düşünme ve olaylar hakkında kara senaryolar kurma, en kötü sonucu bekleme
Yas Tutan Kişiye Nasıl Destek Olunmalı?
İlk olarak kişinin kayıp yaşadığı kişiyle veya şeyle bağının gücünü önemsemek gereklidir. Bu, karşımızdaki kişiyi anlamakta bize yardımcı olacak; ona göre davranışlarını ve duygularını anlamamızda rehberlik edecektir.
Eğer yaşanan kayıp beklenen ve travmatik olmayan bir şekilde gerçekleşmişse kişi büyük olasılıkla normal bir yas sürecine girecektir. Bu durumda bir süre onun duygularına alan açmak, bolca konuşmasına ve ağlamasına izin vermek; ancak tüm bunları yaparken arada kişisel bakımını hatırlatmak, biraz yürüyüşe çıkmasına vesile olmak, ona eşlik etmek gibi sosyal destekler işlevsel olacaktır. Yanında olmak, istediğinde arayabileceğini ve konuşabileceğini söylemek bile bazen merhem olabilir.
Bazı yas süreçlerinde ise kişi kendisini aşırı suçlayabilir ve ölümü ya da kaybı kendisinin hak ettiği gibi irrasyonel inançlar geliştirebilir. Eğer benzer ifadeler veya intihar isteği dile getiriliyorsa hemen bir profesyonel desteğe başvurulmalıdır.
Bazen de kayıp ani, beklenmedik veya çok travmatik bir şekilde gerçekleşmiş olabilir. Ani bir kaza, kalp krizi, şiddet eylemiyle bedensel bütünlüğün bozulması gibi durumlarda yas sürecinin normalden daha uzun sürebileceği ve çoğu zaman bir uzman eşliğinde yürütülmesinin daha doğru olabileceği unutulmamalıdır. Ani kayıplarda duygular önce donabilir; inkâr süreci daha uzun sürebilir. Kişi gerçeklikten koparak baş etmeye çalışabilir. Böyle davranışlar gözlenirse uzman desteği önceliklendirilmelidir.
Yas; anlamı kocaman, kendisi birkaç harflik küçücük bir kelime.
Ancak içinde barındırdığı duygu, uyum ve iyileşme potansiyeli, insanın en derin ve en insani deneyimlerinden biridir.
