Bağlanma nedir ve neden kıymetlidir?
Yaşamının ilk yıllarından itibaren birey, duygusal ve sosyal gelişiminin temellerini atar ve bu yıllar birey için çok kıymetlidir. Çünkü bu dönemde çocuk ve bakım veren kişi arasında kurulan ilişki; çocuğun kendisini, çevresindeki ve diğer kişileri nasıl algılayıp nasıl duygusal bağ kuracağını büyük ölçüde etkileyebilir. Psikoloji literatüründe bağlanma olarak kavramlaştırılan bu ilişki; çocuğun güvenlik, yakınlık ve korunma ihtiyaçlarının karşılanmasıyla biçimlenir. John Bowlby tarafından ortaya atılan bağlanma kuramı, erken dönemde edinilen ilişki deneyimlerinin bireyin sonraki yaşamındaki duygusal ve sosyal gelişimi açısından çok kıymetli olduğunu ortaya koymuştur.
Bağlanma, sadece çocukluk döneminde kurulan bir sevgi bağından ibaret değildir. Çocuğun duygularını algılayabilmesi, düzenleyebilmesi, stresle başa çıkabilmesi, tanıdığı veya tanımadığı bireylere güvenebilmesi ve diğer insanlarla ilişkiler kurabilmesiyle yakından ilişkilidir. Elbette çocuklukta geliştirilen bu bağlanma örüntüleri geleceği kesin olarak belirlemez; sonraki yaşam deneyimleri ve ilişkiler bu örüntülerin değişmesinde etkili olabilir.
Peki bağlanma stilleri nelerdir?
Güvenli Bağlanma: Güvenli bağlanma, çocuğun bakım veren kişinin ihtiyaç duyduğunda yanında olacağına inanmasıyla gelişir. Çocuğun duygusal ihtiyaçlarının tutarlı biçimde karşılanması, korktuğunda teselli edilmesi ve keşfetmesi için desteklenmesi bu bağlanma biçiminin oluşmasına katkıda bulunur. Böylece çocuk hem bağımsız hareket edebileceğini hem de gerektiğinde yardım isteyebileceğini öğrenir.
Güvenli bağlanma geliştiren çocuklar genellikle duygularını ifade etme, başkalarıyla iş birliği kurma ve sosyal ilişkiler geliştirme konusunda daha fazla esneklik gösterebilir. Yetişkinlik döneminde ise yakın ilişkilerde güven oluşturma, duygusal yakınlığı kabul etme, sorunları açıkça konuşma ve çatışmalarla daha sağlıklı başa çıkma açısından avantaj sağlayabilirler. Ayrıca kendi değerlerini daha olumlu algılama ve karşılarındaki kişilerin niyetlerini daha gerçekçi değerlendirme eğiliminde olabilirler. Ancak güvenli bağlanma, kişinin hiçbir ilişki sorunu yaşamayacağı anlamına gelmez; zorluklarla başa çıkmasını kolaylaştırabilecek bir temel oluşturur.
Kaygılı Bağlanma: Kaygılı bağlanma, çocuğun bakım veren kişinin ilgisini ve yakınlığını her zaman tutarlı biçimde deneyimleyemediği durumlarda gelişebilir. Çocuk, ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmayacağından emin olamadığında yakınlığı korumaya daha fazla çaba gösterebilir. Bu durum, bakım verenin zaman zaman ilgili, zaman zaman ise duygusal açıdan ulaşılmaz olmasıyla ilişkili olabilir.
Kaygılı bağlanma örüntüsü, yetişkinlikte terk edilme korkusu, yoğun onay ihtiyacı ve ilişkilerde belirsizliğe karşı hassasiyet şeklinde görülebilir. Kişi, partnerinin geç cevap vermesini veya mesafeli davranmasını reddedilme işareti olarak yorumlayabilir. Sürekli güvence arama, kıskançlık ve ilişkideki küçük değişiklikleri büyütme eğilimi de ortaya çıkabilir. Bununla birlikte, bu özellikler her kaygılı bağlanan bireyde görülmez. Kişinin duygusal farkındalık kazanması, sağlıklı iletişim geliştirmesi ve güvenilir ilişkiler deneyimlemesi bu örüntünün etkilerini hafifletebilir.
Kaçıngan Bağlanma: Kaçıngan bağlanma, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının sıklıkla göz ardı edildiği veya yakınlık arayışının yeterince karşılanmadığı ilişkilerde gelişebilir. Böyle durumlarda çocuk, ihtiyaçlarını dile getirmenin sonuç vermeyeceğini düşünerek duygularını bastırmayı ve kendi kendine yetmeyi öğrenebilir. Dışarıdan bağımsız görünen bu davranış, bazen yakınlık ihtiyacını göstermemeye yönelik bir korunma biçimi olabilir.
Yetişkinlikte kaçıngan bağlanma; duyguları paylaşmakta zorlanma, başkalarına bağımlı olmaktan kaçınma ve ilişkilerde aşırı mesafe kurma şeklinde kendini gösterebilir. Kişi, romantik ilişkilerde yakınlık arttığında rahatsızlık hissedebilir veya sorunlarını tek başına çözmeyi tercih edebilir. Bu durum, karşı tarafın kendisini önemsiz ya da dışlanmış hissetmesine neden olabilir. Ancak bağımsızlık her zaman kaçıngan bağlanma göstergesi değildir. Önemli olan, kişinin bağımsızlığı ile duygusal yakınlık arasında esnek bir denge kurup kuramadığıdır.
Korkulu-Kaçıngan Bağlanma: Korkulu-kaçıngan bağlanma, bazı sınıflandırmalarda düzensiz bağlanma örüntüleriyle ilişkilendirilen, yakınlık isteği ile yakınlıktan duyulan korkunun bir arada görülebildiği bir örüntüdür. Özellikle çocuğun bakım veren kişiyi hem güven kaynağı hem de korku veya belirsizlik kaynağı olarak deneyimlemesi, bu tür çelişkili tepkilerin gelişmesine katkıda bulunabilir. Bununla birlikte, çocuklukta gözlenen düzensiz bağlanma ile yetişkinlikte kullanılan korkulu-kaçıngan bağlanma kavramları tamamen aynı değildir.
Bu örüntü, yetişkinlikte birine yakın olmayı istemekle birlikte incinmekten korkma, insanlara güvenmekte zorlanma ve ilişkilerde yaklaşma-uzaklaşma davranışlarıyla kendini gösterebilir. Kişi, duygusal yakınlık kurduğunda kendisini savunmasız hissedebilir; uzaklaştığında ise yalnızlık yaşayabilir. Bu çelişki, ilişkilerde istikrarsızlığa ve yoğun duygusal dalgalanmalara yol açabilir. Güvenli ilişkiler, psikolojik destek ve duyguları tanımaya yönelik çalışmalar, kişinin daha sağlıklı ilişki biçimleri geliştirmesine yardımcı olabilir.
Bağlanma stili değişebilir mi?
Bağlanma stilinin kıymeti, bireyin yaşam boyu aynı ilişki kalıbını sürdürmek zorunda olmasından değil, erken deneyimlerin sonraki ilişkiler için bir başlangıç noktası oluşturmasından kaynaklanır. Çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimler, yetişkinlikte sağlıklı ilişkiler kurarak, ebeveynlik deneyimleri ve gerektiği anda psikolojik danışmanlık alarak, kişinin kendisi ve başkaları hakkındaki beklentilerini yeniden değerlendirmesine yardımcı olarak düzenleyebilir.
Sonuç: İlk kurulan bağlar kıymetlidir ve geleceği etkiler, ancak net olarak belirlemez:
Çocukluk döneminde kurulan bağlar, bireyin kendilik algısı, duygusal ve sosyal yaşamlarındaki düzenleme becerileri ve kişilerarası ilişkileri üzerinde uzun vadeli etkiler bırakabilir; bundan dolayıdır ki bu bağlar oldukça kıymetlidir. Güvenli bağlanma, sağlıklı ilişkileri; kaygılı, kaçıngan ve korkulu-kaçıngan örüntüler ise ilişkilerde farklı zorluklarla ilişkili olabilir. Ancak bağlanma stilleri, değişmez kişilik özellikleri veya kesin gelecek belirleyicisi değildir. Her bireyin yaşam deneyimi biriciktir. Çocukların sevgi, güven ve duygusal destekle büyüyüp yaşam deneyimlerini bu doğrultuda kazanması ve yetişkinlerin de kendi ilişki dinamiklerini fark etmeleri önem ve kıymet arz etmektedir. Çünkü kişinin kurduğu ilk ve yeni bağlar, kendisini ve başkalarını anlama biçimini yeniden şekillendirebilir ve yaşamındaki en kıymetli deneyimleridir.
Kaynakça
- Bowlby, J. (1969). Attachment, Vol. 1, New York: Basic Books
- Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. II. separation: anxiety and anger. New York: Basic Books.
- Bowlby, J. (1980). Attachment and loss. Loss: Sadness and depression (3). New York: Basic Books.
- Yörükân, T. (2020). Bağlanma ve sonraki yaşlarda görülen etkileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
