Birçoğumuz aynı sahneyi yaşamışızdır. Yarın erken kalkmanız gerekiyor. Belki işe gideceksiniz, belki bir sınavınız, belki de sadece yoğun geçecek bir gününüz var. Dizinin son bölümünü açarken kendinize o bölümün son olduğuna dair söz veriyorsunuz. Bölüm biter bitmez kendinizi bir sonraki bölümü açarken buluyorsunuz.
İnternetten dizi izlemenin kolaylaşmasıyla birlikte “binge-watching”, yani bir dizinin birden fazla bölümünü art arda izleme davranışı, günlük yaşamın sıradan bir parçası haline geldi. Ancak birçok kişi için asıl merak konusu kaç bölüm izlendiği değil, neden durmanın bu kadar zor olduğudur.
İlk bakışta cevabı oldukça basit gibidir. Çoğu kişi bunun sebebinin sadece dizinin sürükleyici olması olduğunu düşünür. Oysa psikolojik açıdan bakıldığında mesele bundan biraz daha karmaşık olabilir.
Beyin Yarım Kalan Hikayelerden Hoşlanmaz
Bir dizinin tam en heyecanlı yerinde bitmesi tesadüf değildir. Psikolojide Zeigarnik Etkisi olarak bilinen kavram, insanların yarım kalmış işleri tamamlanmış olanlara göre daha kolay hatırladığını ve onu tamamlama yöneliminde olduğunu öne sürer. Yani zihnimiz yarım kalmış döngülere karşı hassastır. Tamamlanmayan hikaye zihinde bir gerilim yaratır. O sonraki bölümü izleme isteği, zihnin yarım kalan hikâyeyi tamamlama eğiliminin bir sonucu olabilir. Ancak yeni bölüm başladığında zihne yeni bir merak uyandırıcı uyaran girer ve kısır döngü başlamış olur.
Dizi senaristleri de bunu oldukça iyi bilir. Katilin kim olduğu ortaya çıkmak üzereyken, karakterlerden biri önemli bir karar vereceklen veya uzun süredir beklenen sır tam açıklanacakken ekran kararır. Bölüm biter ancak hikaye bitmez. Bu nedenle bir sonraki bölümü açma isteğimiz bazen yalnızca meraktan değil, zihnimizin yarım kalmış hikâyeyi tamamlamaya yönelik doğal eğiliminden kaynaklanıyor olabilir.
Diziyi mi İzliyoruz, Yoksa Bir Süreliğine Kendimizden mi Uzaklaşıyoruz?
Bazen insanlar yalnızca hikâyenin sonunu öğrenmek için değil, kendi hikâyelerinden kısa süreliğine uzaklaşmak için de ekran başına geçerler. Çünkü binge-watching, günümüz insanı için en hızlı bilişsel kaçış mekanizmalarından biridir. Ekran karşısındayken kişinin sürekli karar verme, plan yapma ve problem çözme gerektiren gündelik taleplerden geçici olarak uzaklaşması mümkün olabilir. Kişi böylece stres, kaygı, sıkıntı, yalnızlık veya günlük yaşamın baskılarından geçici olarak bir nevi uzaklaşmış hisseder.
Ancak bizi ekrana bağlayan yalnızca hikâyenin kendisi değildir. Bazen hikâyeyi taşıyan karakterlerle kurduğumuz ilişki de izlemeyi sürdürmemizde rol oynar. İşin duygusal boyutunda Parasosyal Etkileşimler yer alır. Bu kavram, izleyicinin ekrandaki karakterlerle tek taraflı ama duygusal olarak gerçek bir bağ kurmasını ifade eder. Yani karakterlerin dertleriyle üzülür, başarılarıyla seviniriz. Özellikle yalnızlık hissinin veya sosyal yorgunluğun arttığı dönemlerde bu karakterler, güvenli ve çaba gerektirmeyen birer dijital arkadaşa dönüşür.
Karar Vermekten Yorulan Zihin
Gün içerisinde yüzlerce karar veririz. Ne yiyeceğimizden hangi mesaja cevap vereceğimize, hangi görevi önce yapacağımızdan hangi sorumluluğu erteleyeceğimize kadar pek çok seçim zihinsel enerji gerektirir. Ego tükenmesi (ego depletion) kuramı uzun yıllar boyunca özdenetimin sınırlı bir kaynak olduğunu ve gün içinde kullanıldıkça azalabileceğini öne sürmüştür. Bu yaklaşıma göre sabah saatlerinde bir göreve odaklanmak, dürtülerimizi kontrol etmek, zor bir konuşmayı sürdürmek ya da art arda kararlar vermek için daha fazla zihinsel enerjimiz olabilir. Ancak gün içinde bu tür çabalar arttıkça, akşam saatlerinde kendimizi kontrol etmek ve uzun vadeli hedeflerimize uygun kararlar vermek daha zor hâle gelebilir.
“Yarın erken kalkmalıyım” düşüncesiyle “Bir bölüm daha izlemek istiyorum” isteği karşı karşıya geldiğinde, daha az çaba gerektiren seçeneğe yönelmek kolaylaşabilir. Dijital platformlarda bir sonraki bölümün otomatik olarak başlaması ya da izlenecek içeriğin hazır biçimde sunulması da bu süreci daha da kolaylaştırır. Bazen kişi gün boyunca özdenetim gerektiren pek çok durumla karşılaşmış, akşam olduğunda ise durma kararını uygulayacak zihinsel enerjiyi kendinde bulamamış olabilir.
Burada küçük bir parantez açmak gerekiyor. Ego tükenmesi fikri psikolojide uzun zamandır tartışılıyor. Yani günün sonunda özdenetimimizin gerçekten bir pil gibi tükenip tükenmediği o kadar da net değil. Ancak zihinsel yorgun olduğumuzda karar vermenin ve kendimizi durdurmanın daha zor gelebileceği fikri, binge-watching’i anlamak açısından hâlâ ilginç bir bakış açısı sunuyor.
Platformların Hiç Mi Payı Yok?
Bir zamanlar televizyon dizileri haftada bir yayınlanıyordu. Yeni bölümü görmek için günlerce beklemek gerekiyordu. Daha sonra DVD’ler geldi; yeni bölümü izlemek için en azından diski değiştirmek gerekiyordu. Bugün ise çoğu platform bir sonraki bölümü otomatik olarak başlatıyor. İzlemeye devam etmek hiçbir çaba gerektirmezken durmak aktif bir karar vermeyi gerektiriyor. Bu nedenle binge-watching yalnızca bireysel özdenetim meselesi olarak değil, aynı zamanda dijital ortamların davranışlarımızı nasıl yönlendirdiği açısından da değerlendirilebilir.
Ne Zaman Bir Problem Haline Gelir?
Bir hafta sonu boyunca sevilen bir diziyi bitirmek tek başına psikolojik bir sorun olduğu anlamına gelmez. Asıl önemli olan davranışın kişinin yaşamındaki işlevi ve sonuçlarıdır. Dizi izlemek nedeniyle uyku düzeni bozuluyorsa, günlük üzüntü veya stresle yüzleşmekten kaçma yöntemi haline geldiyse, günlük sorumluluklar sürekli erteleniyorsa, izleme bittikten sonra yoğun bir suçluluk ve pişmanlık hissi bırakıyorsa, veya ekran karşısında geçirilen zaman giderek artıyorsa, davranışın daha yakından değerlendirilmesi gerekebilir.
Psikolojide birçok davranışta olduğu gibi burada da belirleyici olan şey miktardan çok işlevselliktir.
Kaynakça
- Zeigarnik, B. (1938). On finished and unfinished tasks. In W. D. Ellis (Ed.), A source book of Gestalt psychology (pp. 300–314). Kegan Paul, Trench, Trubner & Company. https://doi.org/10.1037/11496-025
- Baumeister, R. F. (2002). Ego depletion and self-control failure: An energy model of the self's executive function. Self and Identity, 1(2), 129–136. https://doi.org/10.1080/152988602317319302
- Hartmann, T. (2016). Parasocial interaction and parasocial relationships. The Routledge handbook of media use and well-being, 131-144.
