Zihnim Neden Susmuyor? Takıntılı Düşünceler ve Düşünceleri Kontrol Etme Çabası

Zihnimizden geçen her düşünceyi seçebilseydik, muhtemelen hiçbirimiz bizi korkutan, utandıran ya da huzursuz eden şeyleri düşünmeyi seçmezdik. Ama zihin böyle çalışmaz. Bazen tam da düşünmek istemediğimiz şeyleri önümüze getirir. Kendi değerlerimizle çelişen bir düşünce, gerçekleşmesinden korktuğumuz bir ihtimal ya da cevabından hiçbir zaman tam olarak emin olamayacağımız bir soru zihnimizde belirebilir. Çoğu düşünce gelir ve gider. Bazılarıysa kalır. Belki de bunun nedeni düşüncenin kendisinden çok, ardından sorduğumuz sorudur:

“Ben bunu neden düşündüm?”

Çünkü bazen zihnimizden geçen bir düşünceyi yalnızca fark etmekle kalmaz; onu anlamaya, açıklamaya, kontrol etmeye ve ondan emin olmaya çalışırız. İşte o zaman düşünce, gelip geçen zihinsel bir olay olmaktan çıkar ve çözülmesi gereken bir probleme dönüşebilir. Peki bir düşünceyi zihnimizde bu kadar güçlü hâle getiren gerçekten içeriği midir, yoksa ona verdiğimiz anlam mı?

İnsan zihni gün boyunca sayısız düşünce, görüntü, anı ve ihtimal üretir. Bunların büyük bir kısmı üzerinde durulmadan kaybolur. Bazen ise zihnimizden bizi şaşırtan, korkutan, utandıran, hatta kendi değerlerimizle tamamen çelişen düşünceler geçebilir. İstenmeyen düşüncelerin zihinde belirmesi tek başına olağandışı değildir. Bir düşüncenin aklımıza gelmesi, onu istediğimiz, onayladığımız ya da gerçekleştireceğimiz anlamına gelmez. Fakat rahatsız edici bir düşünceyi önemli bir işaret olarak değerlendirdiğimizde durum değişebilir.

Bir anne, çocuğuna zarar gelmesiyle ilgili korkutucu bir görüntünün zihninden geçmesi üzerine “Böyle bir şeyi nasıl düşünebildim?” diye kendisini sorgulayabilir. Bir başkası evden çıktıktan sonra kapıyı kilitlediğini hatırladığı hâlde “Ya kilitlemediysem?” şüphesine takılabilir. Bir kişi sevdiği insanla ilgili istemediği bir düşüncenin ortaya çıkmasını, ilişkisine dair önemli bir işaret olarak yorumlayabilir. Başka biri geçmişte yaptığı bir konuşmayı zihninde defalarca inceleyerek yanlış veya kırıcı bir şey söyleyip söylemediğinden emin olmaya çalışabilir.

Düşüncelerin içerikleri birbirinden farklıdır. Ancak hepsinin ardında benzer bir arayış bulunabilir:

“Bundan nasıl emin olabilirim?”

İşte takıntılı düşüncelerin yorucu taraflarından biri burada ortaya çıkar. Zihin yalnızca bir cevap istemez; çoğu zaman kuşkuya yer bırakmayacak bir cevap ister. “Bunu düşündüysem içten içe istiyor olabilir miyim?” “Böyle bir düşüncenin aklıma gelmesi benim hakkımda ne söylüyor?” “Ya kendimi kontrol edemezsem?”

“Ya gerçekten bir hata yaptıysam?”

Bazı durumlarda kişi, yalnızca bir düşüncenin zihninden geçmiş olmasına gerçekte taşıdığından çok daha büyük bir anlam yükleyebilir. Psikoloji literatüründe düşünce-eylem kaynaşması olarak adlandırılan kavram, kişinin düşünce ile eylem ya da sonuç arasında gerçekte olduğundan daha güçlü bir bağ kurmasını ifade eder. Örneğin kişi, kabul edilemez bulduğu bir şeyi düşünmüş olmayı onu gerçekten yapmak kadar kötü değerlendirebilir ya da bir olayı düşünmenin o olayın gerçekleşme ihtimalini artırdığı hissine kapılabilir.

Oysa zihnimizden geçen her düşünce bir niyet ya da istek değildir. Bir şeyi düşünmek, onun gerçek olduğu ya da gerçekleşeceği anlamına da gelmez. Ve belki de en önemlisi, aklımızdan geçen her düşünce bizi tanımlamaz. Bunu bilmek ise her zaman rahatlamak için yeterli olmayabilir. Çünkü şüphe bir kez ortaya çıktığında kişi düşüncenin anlamını çözmeye, olası tehlikeyi ortadan kaldırmaya veya yeterince emin olmaya çalışabilir.

Kapıyı kilitlediniz. Kilitlediğinizi de hatırlıyorsunuz. Fakat zihniniz küçük bir ihtimal bırakıyor: “Ya kilitlemediysem?” Geri dönüp kontrol ediyorsunuz. Kapı kilitli. Bir süreliğine rahatlıyorsunuz. Ancak bu kez başka bir soru gelebilir:

“Kontrol ederken gerçekten dikkat ettim mi?”

Bu örnekte dikkat çekici olan, kontrol etmenin işe yaramaması değildir. Tam tersine, çoğu zaman işe yarar: kişi kısa süreliğine rahatlar. Fakat tam da bu rahatlama, kontrol etme davranışını bir sonraki şüphede yeniden başvurulacak bir çözüm hâline getirebilir. Şüphe ortaya çıktığında kişi yeniden kontrol eder ve kısa süreliğine rahatlar. Ancak yeni bir kuşku belirdiğinde aynı yolu tekrar izleme ihtiyacı doğabilir. Böylece zamanla kişi yalnızca ilk şüpheyle değil, emin olma ihtiyacıyla da mücadele etmeye başlar.

Üstelik kompulsiyonlar her zaman dışarıdan fark edilebilen davranışlar değildir. El yıkamak, kapıyı kontrol etmek ya da belirli davranışları tekrar etmek görünür olabilir. Ancak bazen bütün mücadele zihnin içinde yaşanır. Kişi geçmişte yaptığı bir konuşmayı tekrar tekrar gözden geçirebilir, rahatsız edici bir düşünceyi başka bir düşünceyle etkisiz hâle getirmeye çalışabilir, belirli kelimeleri zihninden tekrarlayabilir ya da yaşadığı bir olayın ayrıntılarını yeniden yeniden inceleyebilir.

Bazen kesinlik başka insanlarda aranır: “Sence yanlış bir şey yaptım mı?” “Emin misin?”

“Gerçekten sorun yok değil mi?”

Alınan cevap rahatlatır. Fakat bu rahatlama her zaman kalıcı olmaz. Bir süre sonra zihnin önüne yeni bir ihtimal koyması mümkündür:

“Ya yine de?”

Takıntılı düşüncelerin merkezinde bu nedenle yalnızca korku değil, şüphe ve kesinlik arayışı da bulunabilir. Kişi yüzde doksan dokuz emin olabilir; fakat zihni kalan yüzde biri çözmeye çalışır. Ve yaşamın güçlüğü tam da buradadır: İnsan hayatında yüzde yüz kesinliğin mümkün olduğu alanlar düşündüğümüzden çok daha azdır.

Bir şeyi tekrar kontrol etmek, yeniden düşünmek veya başka birinden güvence istemek o an için şüpheyi azaltabilir. Ancak kesinliği tekrar tekrar aramak, zamanla şüphe ortaya çıktığında mutlaka cevap bulunması gerektiği inancını güçlendirebilir. Böylece kişi artık yalnızca ilk düşünceyle uğraşmaz. Düşüncenin doğru olup olmadığını, neden böyle düşündüğünü ve yeterince emin olup olmadığını da sorgulamaya başlar. Ve bazen ilk düşünceden çok, onunla yürütülen bitmek bilmeyen zihinsel mücadele yorucu hâle gelir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Hepimiz zaman zaman bir şeyi ikinci kez kontrol edebilir, geçmişte yaptığımız bir konuşmayı yeniden düşünebilir veya aklımıza gelen rahatsız edici bir düşünceden huzursuz olabiliriz. Bunların varlığı tek başına obsesif kompulsif bozukluk anlamına gelmez.

Obsesif kompulsif bozuklukta obsesyonlar ve kompulsiyonlar kişinin zamanının önemli bir bölümünü alabilir, yoğun sıkıntıya yol açabilir ve günlük yaşamını, ilişkilerini, işini ya da diğer sorumluluklarını belirgin biçimde etkileyebilir. Üstelik OKB yalnızca temizlik ve düzenle ilgili değildir. Zarar verme korkuları, hata yapma ya da bir zarardan sorumlu olma endişeleri, dini veya ahlaki içerikli düşünceler, cinsel içerikli istenmeyen düşünceler, ilişkilerle ilgili bitmeyen kuşkular, kontrol davranışları ve zihinsel ritüeller gibi çok farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

Belki de bu nedenle takıntılı düşünceler yaşayan bir kişinin kendisine sorduğu ilk sorulardan biri çoğu zaman “Bu düşünceden nasıl kurtulacağım?” olur. Fakat insan zihnini tamamen kontrol etmek mümkün değildir. Zihin bazen istemediğimiz şeyleri düşünür. Korktuğumuz ihtimalleri önümüze getirir. Cevabı olmayan sorular sorar. Hatta bazen bizim için en önemli olan şeylerin tam tersini düşündürebilir.

Bu nedenle amaç, zihnin bir daha rahatsız edici hiçbir düşünce üretmemesi olmayabilir. Belki de asıl mesele, zihnimizden geçen her düşünceyi çözülmesi gereken bir problem olarak görmemektir. Çünkü düşüncenin ortaya çıkmasıyla ona cevap vermek arasında küçük ama önemli bir alan vardır. Her şüphe kontrol edilmeyi beklemez. Her düşünce açıklanmayı gerektirmez. Her ihtimal araştırılmak zorunda değildir. Ve her “Ya olursa?” sorusunun kesin bir cevabı olmayabilir.

Belki de zihinsel özgürlük, zihnimizden geçen her şeyi kontrol edebilmek değildir. Zihinsel özgürlük, aklımızdan geçen her düşünceye cevap vermek zorunda olmadığımızı fark etmekle başlayabilir. Çünkü zihin düşünmeye devam edecektir. Asıl soru, zihnimizin ne söylediği değil; söylediği her şeyin peşinden gitmek zorunda olup olmadığımızdır.

Kaynakça

• Berle, D., & Starcevic, V. (2005). Thought-action fusion: Review of the literature and future directions. Clinical Psychology Review, 25(3), 263–284. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2004.12.001
• Obsessive Compulsive Cognitions Working Group. (1997). Cognitive assessment of obsessive-compulsive disorder. Behaviour Research and Therapy, 35(7), 667–681. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00017-X
• Obsessive Compulsive Cognitions Working Group. (2001). Development and initial validation of the Obsessive Beliefs Questionnaire and the Interpretation of Intrusions Inventory. Behaviour Research and Therapy, 39(8), 987–1006. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(00)00085-1
• Rassin, E., Muris, P., Schmidt, H., & Merckelbach, H. (2000). Relationships between thought-action fusion, thought suppression and obsessive-compulsive symptoms: A structural equation modeling approach. Behaviour Research and Therapy, 38(9), 889–897. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(99)00104-7
• National Institute of Mental Health. (2023). Obsessive-compulsive disorder: When unwanted thoughts or repetitive behaviors take over. U.S. Department of Health and Human Services, National Institutes of Health.