Akıllı telefonlar, tabletler, televizyonlar… Artık hayatımızın vazgeçilmez bir parçası oldular. Biz yetişkinler bile zaman zaman ekranlardan uzak durmakta zorlanırken, çocuklarımızın bu renkli ve hareketli dünyaya ilgi duyması oldukça doğal. Peki, özellikle 0-6 yaş arasındaki çocuklarımız için ekranlar ne kadar güvenli?
Öncelikle şunu söylemek gerekir: Teknoloji tek başına kötü değildir. Önemli olan, onu nasıl ve ne kadar kullandığımızdır.
Yaşamın ilk altı yılı, çocukların beyin gelişiminin en hızlı olduğu dönemdir. Bu yaşlarda çocuklar en iyi; dokunarak, koşarak, oyun oynayarak, soru sorarak ve en önemlisi insanlarla iletişim kurarak öğrenirler. Bir çiçeğe dokunmak, çamurla oynamak, kule yapmak, saklambaç oynamak ya da anne babasıyla kitap okumak; onların gelişimine ekrandan çok daha büyük katkı sağlar.
Bazen yoğun bir günün sonunda “Biraz çizgi film izlesin de ben işlerimi halledeyim.” diye düşünebiliriz. Bu durum birçok ebeveyn için oldukça tanıdıktır. Kendinizi bu konuda suçlamanıza gerek yok. Ancak ekranın bir alışkanlığa dönüşmemesine dikkat etmek önemlidir.
Uzun süre ekran karşısında kalan çocuklarda bazı sorunlarla karşılaşılabiliyor. Örneğin dikkat süreleri kısalabiliyor, oyun kurmakta zorlanabiliyor veya arkadaşlarıyla iletişim kurarken çekingen davranabiliyorlar. Çünkü ekran, çocuğa sürekli hazır uyaran sunarken; gerçek yaşam çocuktan düşünmesini, hayal kurmasını ve iletişim kurmasını ister.
Bir başka önemli konu da dil gelişimidir. Çocuklar konuşmayı en iyi, kendileriyle konuşan insanlardan öğrenir. Televizyon ya da tablet ne kadar eğitici görünürse görünsün, çocuğun “Bu ne?” sorusuna cevap veremez, gözlerinin içine bakamaz ya da birlikte kahkaha atamaz. İşte bu yüzden sohbet etmek, masal anlatmak ve birlikte kitap okumak hâlâ en değerli öğrenme araçlarıdır.
Peki, ekran tamamen yasaklanmalı mı?
Hayır. Günümüzde teknoloji hayatın bir gerçeği. Önemli olan ekranı bilinçli kullanmayı öğretmektir. Eğer çocuğunuz kaliteli ve yaşına uygun bir içerik izliyorsa, mümkün olduğunca yanında olun. İzlediklerini birlikte konuşun. “Sence tavşan neden üzüldü?” ya da “Sen olsaydın ne yapardın?” gibi sorular, ekranı pasif bir etkinlik olmaktan çıkarıp öğrenme fırsatına dönüştürebilir.
Ekran süresini azaltmanın en kolay yolu ise yerine keyifli alternatifler koymaktır. Birlikte kurabiye yapmak, parkta yürümek, kutulardan ev yapmak, boya yapmak, müzik açıp dans etmek ya da sadece birlikte sohbet etmek… Çocuklar için en değerli oyuncak çoğu zaman anne babalarının ilgisidir. Unutmayalım ki çocuklar bizi izleyerek öğrenir. Sürekli telefonla ilgilenen bir yetişkinin çocuğundan ekranı bırakmasını beklemek pek gerçekçi olmayacaktır. Ara sıra telefonu kenara bırakıp “Şimdi oyun zamanı.” demek, çocuğa verilebilecek en güzel mesajlardan biridir.
Son olarak şunu hatırlatmak isterim: Çocukluk çok hızlı geçiyor. Bir gün oyuncaklarını toplamaktan yorulduğumuz o küçük eller, büyüyüp kendi yoluna gidecek. Geriye ise birlikte oynanan oyunlar, edilen sohbetler ve paylaşılan güzel anılar kalacak.
Teknoloji hayatımızda olsun; ama çocukluğun önüne geçmesin. Çünkü çocukların en çok ihtiyaç duyduğu şey, bir ekranın ışığı değil; sevgiyle bakan bir çift göz, sıcacık bir kucak ve birlikte geçirilen kaliteli zamandır.
Kaynakça
- American Academy of Pediatrics. (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591. https://doi.org/10.1542/peds.2016-2591
- Berk, L. E. (2023). Development through the lifespan (8th ed.). Pearson.
- Christakis, D. A., Zimmerman, F. J., DiGiuseppe, D. L., & McCarty, C. A. (2004). Early television exposure and subsequent attentional problems in children. Pediatrics, 113(4), 708–713. https://doi.org/10.1542/peds.113.4.708
- Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
- Madigan, S., Browne, D., Racine, N., Mori, C., & Tough, S. (2019). Association between screen time and children's performance on a developmental screening test. JAMA Pediatrics, 173(3), 244–250. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2018.5056
- Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
- Santrock, J. W. (2022). Life-span development (18th ed.). McGraw-Hill Education.
- Shonkoff, J. P., & Phillips, D. A. (Eds.). (2000). From neurons to neighborhoods: The science of early childhood development. National Academies Press.
- Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
