“İnsan öleceğini bilen tek canlıdır.”
Muhtemelen, bu cümleyi daha önce de duydunuz. Üzerine uzun uzun düşünülesi bir cümle olsa gerek…Dünya üzerinde varlığının bir gün son bulacağını bilerek yaşayan tek canlı: İnsan! Bizi bu alemde diğer canlılardan ayıran en çarpıcı farkımız olabilir bence. Bir kuş, köpek veya kedinin “ acaba ölünce nasıl olacak, ölüm nasıl bir şey?” diye sorgulamaz ancak insanoğlu bu soruyla erken yaşlarda boğuşabilir hem de geceleri tavanla bakışarak:
“ Bir gün ben de göçeceğim bu yalan dünyadan…”
Tam da o an derin bir varoluş muhasebesine girmişizdir. Zaman veya mekan kavramları, gün içinde yaptığımız şeyler, kırdığımız kalpler, sinir krizleri, maddi hırslar veya gelecek planları…Hepsi o kadar küçülür ki geriye var olmanın en ilkel sorusuyla baş başa kalırız: Napıyorum ben? Neden yaşıyorum ki? Neden burdayım? Hayattaki amacım ne?
Dünya Fani, Ölüm Ani
İnsanlık tarihinin ilk farkındalıklarından biri de her şeyin bir sonu olduğu düşüncesiydi. Bu düşünceyle beraber yaşamın anlamını sorgulama çabaları arttı.Medeniyetler, dinler, sanat ve felsefe, ritüeller…Her biri farklı cevaplar verdi ancak öleceğini bilen biri nasıl yaşamalıdır?” Sorusu dil din ırk vb. gözetmeksizin her dönemin sorusuydu.
Ölüm yalnızca bedenin öylece çürüyüp gitmesi demek değildi çünkü insan zihni çoğu zaman ölümün ötesi için anlam üretme eğiliminde olmuştur.
Beynimiz Ölümü Kabul Etmekte Zorlanıyor mu?
Ölüm kaygısını yalnızca korkuyla açıklamak psikoloji bilimi için yetersiz kalacaktır. Ölüm kaygısı, insanın kendi varlığının sonu olduğunu fark etmesiyle ortaya çıkan varoluşsal bir deneyimdir.
Farkında mısınız? Ölümün herkes için kaçınılmaz bilimsel bir gerçeklik olduğunu kabul etmemize rağmen çoğu insan o yokmuş gibi yaşar, yakınına uğramayacakmış gibi düşünür. Yapılan planlar, ertelenen hayaller…Bir yandan ise hayata çok sıkı köklenen insanların aklına getirmek istemeyeceği ve nispeten kabul etmeye çok zorlanacağı bir şey bu zannımca.
Her şeye rağmen zihnimiz her iki gerçeklikle de başa çıkmak zorundadır: Ölümün varlığı bilinciyle hayata devam edebilmek…
Ne acı değil mi? Dünyanın tek sahibi gibi davranan bizleri, ölüm gibi bir gerçek tokatlıyor ve o denli çaresiz hissettirebiliyor!
Ölüm Kaygısı ve Yaşama isteğinin Bitmeyen Kavgası…
Varoluşçu psikiyatrist Irvin Yalom’a göre ölüm kaygısı, insanın en temel varoluşsal kaygılarından biridir. Ancak ilginç olan şu ki bu kaygı her zaman bilinç düzeyinde hissedilmez. Çoğu zaman gündelik telaşların, kariyer hedeflerinin, tüketim alışkanlıklarının ya da bitmek bilmeyen koşuşturmanın altında sessizce varlığını sürdürür (Yalom, 2008).
Peki, ölüm kaygısı ile yaşama isteği birbirine düşman mıdır her zaman? Psikoloji biliminin bize söylediğine göre, ölümün varlığını fark etmek kaygı üretmesinden çok, yaşamı daha anlamlı hale getirebilir.
Varoluşçu psikolog Viktor Frankl, toplama kampındaki deneyimlerinden sonra insanın en temel ihtiyacının mutluluk değil, anlam olduğunu savunmuştur. Ona göre insan, acıya bile bir anlam yükleyebildiğinde yaşamaya devam edebilir (Frankl, 2006).
Bu korkunun her insanda aynı motivasyonla sonuçlanacağını bekleyemeyiz elbette…Kimi ölümü düşünürken umutsuzluğa sürüklenir ve kurban bilincine girer, kimi ise hayalleri için hayata sıkı sıkıya tutunup bir gün bile kaybetmek istemez ve nefes almanın her şeye rağmen çok kıymetli olduğunu savunur.
Evet…ölüm, insan hayatında çok keskin bir viraj, bir dönüm noktasıdır. Yakınının kaybından sonra meslek değiştirenler, uzun süredir beklettiği yolculuğa çıkanlar, yıllardır söyleyemediği şeyleri cesaretle söyleyenler, inanç sistemi yıkılanlar veya dini ritüellere bağlananlar… Hepsinin ortak noktası aynıdır.
Ölüm Kaygısıyla Nasıl Baş Ediyoruz?
Hiç düşündünüz mü? Neden birileri hep adını şanını yaşatmak istiyor? Çocuk sahibi olup genlerini aktarıyor, şiir yazıyor, şarkı söylüyor veya sanat eserleri üretiyor? Hepsi bu sonu olan dünyaya bir iz bırakmak için.
Dünyaya unutulmayacak bir miras bırakmaya çalışmak neden değerli?
İşte buraya, Sezen Aksu’nun “ unutulmak dokunur ya her insana” dediği yerden bakmayacağız sadece…
1980’li yıllarda sosyal psikologlar Jeff Greenberg, Sheldon Solomon ve Tom Pyszczynski oldukça sıra dışı bir teori ortaya attılar: Terror Management Theory (Dehşet Yönetimi Kuramı). Bu kurama göre insan, öleceğini bilen tek canlı olmanın yarattığı yoğun varoluşsal kaygıyla yaşar. Ancak bu kaygıyla sürekli yüzleşmek neredeyse imkansızdır. Eğer her sabah ölümün kaçınılmazlığını aynı yoğunlukta hissetseydik, gündelik yaşamımızı sürdürmemiz oldukça güç olurdu (Greenberg et al., 1986).
Yani zihnimiz ölüm düşüncesini tamamen ortadan kaldırmıyor; onun yarattığı kaygıyı azaltacak psikolojik sistemler geliştiriyor: İnançlar, kültürel değerler, başarı arzusu, aile kurmak, sosyal statü gibi…
Bazı insanlar yalnızca hayatta kalmak istemez, o hayatı anlamlı yaşadığına da inanmak ister. Bu noktada ‘ anlam katmak’ her birimiz için farklı olsa da ölüm ve yaşam arasında denge kurmaya çalışan canlılar olmaya devam ediyoruz.
Ölümü Hatırlatınca İnsanlar Neden Değişiyor?
Dehşet yönetimi kuramı, labaratuvarda defalarca test edilmiş bir kuramdır. Yapılan deneyde, araştırmacılar katılımcılardan kendi ölümlerini düşünmelerini ister. Örneğin “Kendi ölümünüz size neler hissettiriyor?” ya da “Öldüğünüzde bedeninize ne olacağını hayal edin.” gibi sorular sorulur. Ardından katılımcıların davranışları incelenir.
Dikkat çeken sonuçlara göre, ölümü hatırlayan bireylerin, kendi dünya görüşlerini daha güçlü savundukları, kendi inançlarını paylaşan insanlara daha olumlu yaklaştıkları ve farklı görüşlere karşı daha savunmacı davranabildikleri görülmüştür (Pyszczynski, Solomon, & Greenberg, 2015).
Şaşırtıcı olabilir ancak gayet insani tepkiler olduğunu söylemek gerekli. Çünkü ölümün varlığını düşünmek doğal olarak belirsizliği de beraberinde getirir. Dolayısıyla kaygı da peşinden gelir. Bilinmeyen ve yabancı olan çoğunlukla korkutucudur. Bu noktada insanın kendini güvende hissettirmeye çalışması beklenebilir bir durumdur.
İnanç Bir Kaçış mı, Yoksa Psikolojik Bir Dayanak mı?
Psikoloji bilimi inançların doğru ya da yanlış olmasıyla ilgilenmez ancak şu soruyu sorar: “İnanç, insanın ruh sağlığını ve yaşama biçimini nasıl etkiliyor?”
Din psikolojisinin önde gelen isimlerinden Kenneth Pargament’e göre inanç, yalnızca ölümden sonra ne olacağına ilişkin cevaplar sunmaz; aynı zamanda insanın yaşadığı acıları anlamlandırmasına da yardımcı olabilir (Pargament, 1997).
Buradan hareketle anlıyoruz ki insanlar, hastalık,yas, kayıp gibi yaşantılarla karşılaştığında da maneviyata yönelebilir.
İnanç sistemlerinin çarpıcı yönü, sadece gelecek için bir umut kaynağı olması değildir, aynı zamanda bugüne de güç katabiliyor olmasıdır.
Ancak araştırmalar, her inanç biçiminin psikolojik açıdan aynı etkiye sahip olmadığını göstermektedir. İnancı sevgi, umut ve anlam üzerinden yaşayan bireylerin psikolojik iyi oluş düzeyleri genellikle daha yüksekken; yalnızca ceza, suçluluk ya da korku temelli dini yaşantılar aynı koruyucu etkiyi göstermeyebilir (Pargament, 1997).
Yani ‘neye ‘ inandığınızdan öte ‘nasıl ‘inandığınız çok daha önemli…
Felsefe’nin Ölüme Dair Bazı Cevapları
Antik Yunan filozofu Epikuros, ölümden korkmanın anlamsız olduğunu savunuyordu. Ona göre “Biz varken ölüm yoktur; ölüm geldiğinde ise biz artık yokuz.” Bu nedenle ölüm, deneyimleyebileceğimiz bir şey olmadığı için korkunun da konusu olmamalıdır (Epicurus, çev. Inwood & Gerson, 1994).
Alman filozof Martin Heidegger’a göre ise insan, ölümlü olduğunu fark ettiğinde ilk kez gerçekten yaşamaya başlar. Ölüm, yalnızca hayatın sonu değil; yaşamı daha bilinçli ve daha özgün yaşayabilmenin de hatırlatıcısıdır (Heidegger, 1962).
Belki de…
Sanıyorum ki yaşam kadar ölüm de anlamlıdır.Zamanın ve hayata dair her şeyin sınırlı olduğunu hatırlatan sessiz bir alarm gibidir. İçinde yaşadığımız evren bile sürekli bir değişim halindedir; yıldızlar doğar, milyarlarca yıl yaşar ve sonunda söner…Kainatın kendisi bile bize hiçbir şeyin durağan olmadığını söylüyorken ölüm de bu döngünün dışında mıdır? O, yaşamın bir parçasıdır. Kimileri için unutulmaktır ölüm.
İnsan bedenen bu dünyadan ayrılabilir ancak bıraktığı bir fikirde, bir yazıda, bir şarkıda, bir sevgide yaşamaya devam edebilir. Ölüm karşısında her canlı eşittir; farklı olan ise ona yüklediğimiz anlamlarla seçtiğimiz hayattır.
Peki sen bu gerçekle nasıl yaşamayı seçiyorsun?
Kitap önerisi: 📖 Viktor Frankl – İnsanın Anlam Arayışı
Kaynakça
- Kaynakça
- Epicurus. (1994). The Epicurus reader: Selected writings and testimonia (B. Inwood & L. P. Gerson, Trans.). Hackett Publishing.
- Frankl, V. E. (2006). İnsanın anlam arayışı [Man’s search for meaning]. (İ. Kuyumcu, Çev.). Öteki Yayınevi. (Orijinal eser 1946’da yayımlanmıştır)
- Greenberg, J., Pyszczynski, T., & Solomon, S. (1986). The causes and consequences of a need for self-esteem: A terror management theory. In R. F. Baumeister (Ed.), Public self and private self (pp. 189–212). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4613-9564-5_10
- Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Blackwell. (Orijinal eser 1927’de yayımlanmıştır)
- Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. Guilford Press.
- Pyszczynski, T., Solomon, S., & Greenberg, J. (2015). Thirty years of terror management theory: From genesis to revelation. In J. M. Olson & M. P. Zanna (Eds.), Advances in experimental social psychology (Vol. 52, pp. 1–70). Academic Press. https://doi.org/10.1016/bs.aesp.2015.03.001
- Yalom, I. D. (2008). Staring at the sun: Overcoming the terror of death. Jossey-Bass.
