Güçlü görünmek… Daha önce size ne kadar güçlü olduğunuza dair bir iltifat edildi mi? İlk bakışta övgü dolu bir söz gibi dursa da “Sen güçlüsün” cümlesi her daim övgü içeren bir iltifat olmayabilir. Günümüzde kişinin güçlü olması veya sert duruşa sahip olması, arzu edilen veya karizmatik kişilik özellikleri olarak görülebilir. Bu ifadeler bazen takdir, bazense destek amaçlı kullanılsa da zamanla kişilerin üzerinde baskı hissetmesine yol açabilir.
Güç kavramı, kimine göre fiziki kuvvetten, kimine göre maddi yönden, kiminin düşüncesine göre ise psikolojik dayanıklılıktan gelebilir. Ancak güçlü bireyler tanımlanırken, aslında duygularına hâkim olabilmeleri, zorluklarla sanki hiç zor değilmiş gibi başa çıkabilmeleri ve yardım talep etmeyip kendi işlerini kendileri halledebilmeleri beklentisi ortaya çıkar. Çoğu “güçlü insan”, zamanla çevresinden gelen bu beklentileri fark etmeseler bile karşılamaya çalışırlar. Bu nedenle güçlü görünme davranışının altında yatan psikolojik süreçler, fazlasıyla önemli bir konu olarak karşımıza çıkar.
Bu noktada güçlü görünme davranışı, psikanalitik kuram çerçevesinde ele alınabilecek bir savunma mekanizması olarak değerlendirilebilir. Savunma mekanizmaları, Sigmund Freud tarafından akademiye kazandırılmış, kızı Anna Freud tarafından ise sınıflandırılmış ve geliştirilmiştir. Freud, psikanaliz kuramını ve yöntemini açıklarken pek çok savunma mekanizmasından bahsetmiştir. Kısaca, savunma mekanizmaları, psikanalitik teoride, insanın bilinçdışı zihni tarafından harekete geçirilen, kaygı ve kabul edilemez dürtüler biçimindeki hoş olmayan gerçekleri manipüle etmek, inkâr etmek veya çarpıtmak için harekete geçen psikolojik stratejilerdir (Hasan, 2018). Bir diğer deyişle, savunma mekanizmaları bilişsel ya da davranış odaklı başa çıkmanın gerçekleşmesini kolaylaştırır ya da engeller (Kramer, 2010). Bastırma (repression) ve inkâr (denial) gibi mekanizmalar, kişinin içsel çatışmalarında fazlasıyla yer alabilir ve çatışmaların düzenlemesinde yardımcı rol üstlenir. Kişi, yetersizlik ve incinmişlik gibi duygularını bastırarak dünyaya kontrollü ve dayanıklı bir benlik sergilemeye çalışır. Yoğun akademik stres yaşayan öğrencilerin iç dünyasında başarısız olma korkusu yaşamasına rağmen dış dünyasına her şeyin yolunda olduğunu belirtmesi bu duruma örnek gösterilebilir. Yardım istemeyi tercih etmeyip kendini baş edemeyeceği sorumluluklar altına sokması olağandır. Sorumluluklarını kendilerinin üstlenmesi kısa vadede sorunsuz ve işlevsel gözükse de uzun vadede yetersizlik ve tükenmişlik hissine yol açabilir. Kısaca, kişinin güçlü görünmesi anlık bir koruma sağlasa da bu mekanizmalar sürdürülebilir değildir.
Bağlanma teorisi, insanların neden güçlü davranmaya çalıştıklarını açıklayan bir başka önemli yaklaşımdır. John Bowlby tarafından ortaya atılan bu teoriye göre, bir kişinin erken dönemdeki bakım verenleriyle kurduğu ilişkiler, ilerleyen yaşamında nasıl hissedeceğini ve başkalarıyla nasıl etkileşime gireceğini belirler. Özellikle kaçıngan bağlanma stiline sahip bireyler, duygusal ihtiyaçlarını dile getirmekte zorlanır ve kimseye güvenmek istemedikleri için başkalarına bağımlı olmaktan kaçınırlar. Bu kişiler için güçlü görünme davranışı, basit bir tercihten çok şartlanmış bir zorunluluğa dönüşebilir. Kaçıngan bağlanma stiline sahip bir kişi, çocukken duygusal ihtiyaçlarının yeterince karşılanmadığı bir evde büyümüş olabilir. Bu durumlarda, kişi zamanla “kendi kendine yetme” davranışını geliştirerek güçlü görünmeye eğilim gösterir. Kendi kendine yetme davranışı sergileyen bireyler, yardım istemekten kaçınır, duygularını gizler ve kontrolcü davranışlar gösterebilir. Kaçıngan bağlanma stiline sahip bir yetişkin, duygusal olarak zorlu bir dönemden geçerken çevresindeki insanlara -ailesi, arkadaşları ve partneri gibi- duygularından ve yaşadığı zorluklardan bahsetmek yerine iyi olduğunu söylemeyi tercih edebilir. Bu tercih, dışarıdan bakıldığında güçlü bir duruş gibi algılansa da içeriye bakıldığında duygusal paylaşım eksikliğine işaret eder.
Bu iki kuramsal çerçeveyi bir araya getirmek, güçlü olmanın sadece bireysel bir özellikten ziyade öğretilen ve pekiştirilen bir davranış kalıbı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Kişinin devam eden davranışından hem içsel süreçler (savunma mekanizmaları) hem de önceki ilişkisel deneyimler (bağlanma kalıpları) sorumludur. Ancak bu durum, kişinin duygusal ihtiyaçlarını karşılamayı ertelemesine ve nihayetinde içsel çatışmaya yol açabilir.
Toplumsal beklentiler de bu süreçte önemli bir rol oynar. Özellikle modern toplumda, güçlü bir insan imajı idealize edilmiş bir kimliğe dönüşmüştür. Kısaca, insanlar hem kendileri için hem de çevrelerinin beklentileri için güçlü görünme davranışı sergilemeye devam edebilirler. Ancak bu durum, bireylerin kendi duygusal sınırlarını göz ardı etmelerine neden olabilir.
Sonuç olarak, güçlü görünme davranışı her daim gerçek gücümüzü yansıtmaz. Gerçek dayanıklılığın aksine, bireyin kırgınlıklarını gizleme ve yüklerini tek başına taşıma çabalarını yansıtır. Duygularımızı ifade edebilmek, sınır koyabilmek ve gerektiğinde yardım isteyebilmek bizi psikolojik açıdan daha sağlıklı kılar. Çünkü gerçek güç, inkârla, bastırmakla ve kaçmakla ilgili değildir. Sadece dayanabilmekle değil, paylaşabilmekle de gücümüzü ortaya çıkarabiliriz.
