Dijital Amnezi, bilgiye erişimin parmaklarımızın ucunda olduğu modern dünyada, zihnimizin bilgiyi depolamak yerine bilginin konumunu hatırlamaya programlanması durumudur. Bu fenomen, bilişsel psikoloji perspektifinden hem bir adaptasyon hem de bir risk faktörü olarak ele alınmaktadır.
Uyum Sağlama Ve Bilişsel Verimlilik Görüşü
Bu görüşü savunan araştırmacılar, dijital araçlara bağımlılığı bir bellek zayıflaması olarak değil, bilişsel kaynakların daha verimli kullanılması olarak değerlendirir. Bu yaklaşımın temel dayanaklarından biri Andy Clark ve David Chalmers’ın 1998 yılında ortaya koyduğu genişletilmiş zihin kuramıdır. Bu görüşe göre düşünme ve bellek süreçleri yalnızca beyinde gerçekleşmez; telefonlar, internet ve notlar gibi dış araçlar da bu sürecin bir parçasıdır.
Donald Norman, 1991 yılında yayımladığı çalışmalarında dış araçların bilişsel süreci desteklediğini ve özellikle karmaşık görevlerde performansı artırabileceğini belirtir. Evan Risko ve Sam Gilbert, 2016 yılında yayımladıkları derleme çalışmada bilişsel yükü dışa aktarma davranışının çoğu durumda bir zayıflama değil, zihinsel kaynakların daha önemli işlemler için ayrılması anlamına geldiğini gösterir. Bu sayede çalışma belleği daha verimli kullanılabilir.
Edwin Hutchins ise 1995 yılında geliştirdiği dağıtılmış biliş yaklaşımında, bilişin yalnızca bireyin zihnine ait olmadığını, çevre ve araçlarla birlikte işleyen bir sistem olduğunu savunur. Bu bakış açısına göre dijital araçlar modern bilişsel sistemin doğal bir parçasıdır. Bu çizgideki araştırmalar, dijital araçların belleği zayıflatmak yerine zihnin daha esnek ve verimli çalışmasına yardımcı olduğunu ileri sürer.
Bilişsel Zayıflama ve Bellek Gerilemesi Görüşü
Bu yaklaşım, dijital araçlara aşırı bağımlılığın bazı bellek süreçlerini zayıflatabileceğini savunur. Bilişsel psikoloji literatüründe özellikle bilişsel yükü dışa aktarma ve transaktif bellek kuramı bu görüşün temelini oluşturur.
Sparrow, Liu ve Wegner’ın 2011 yılında yaptığı çalışma, insanların internete erişebildiklerinde bilgiyi ezberlemek yerine yalnızca nerede bulacaklarını hatırlamaya yöneldiklerini göstermiştir. Bu durum literatürde Google etkisi olarak bilinir. Burada temel değişim, bilginin kendisini bellekte tutmaktan çok, bilgiye ulaşma yolunu hatırlamaya kaymadır.
Wegner’ın 1987 yılında geliştirdiği transaktif bellek kuramı, bireylerin bilgiyi kendi zihinsel sistemleri yerine dış kaynaklara dağıttıklarında bireysel bellek yükünün azaldığını, ancak bunun bağımsız bellek performansını uzun vadede etkileyebileceğini öne sürer. Daha güncel deneysel araştırmalar da benzer bulgular sunar. Grinschgl, Papenmeier ve Meyerhoff 2021 yılında yaptıkları çalışmada dijital araçlara aktarılan bilgilerin sonraki bellek testlerinde daha düşük performansla ilişkili olduğunu göstermiştir.
Skulmowski ise 2023 yılında yayımladığı çalışmada dijital araçların öğrenmeyi kolaylaştırmasına rağmen bilgilerin daha yüzeysel işlenmesine yol açabileceğini ve bunun kalıcı bellek oluşumunu sınırlayabileceğini belirtmiştir. Bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, dijital cihazlara yoğun bağımlılığın bazı durumlarda derin öğrenme ve uzun süreli bellek süreçlerini zayıflatabileceği yönünde bulgular ortaya çıkmaktadır.
Dijital Amnezi Üzerine Bütüncül Bakış
Başta sorulan sorulara tekrar baktığımızda, birçok kişinin benzer deneyimler yaşadığı görülür. Pek manyetik alanlarda telefon numaralarını ezberlemez, bir bilgiyi nerede gördüğünü hatırlamaya daha çok odaklanır ya da navigasyon olmadan yön bulmakta zorlanabilir. Ancak burada önemli olan, bunun gerçekten bir eksiklik olup olmadığıdır.
Dijital amneziyi tamamen bir bellek kaybı olarak görmek de, tamamen bir avantaj olarak değerlendirmek de eksik bir bakış açısıdır. Daha doğru yaklaşım, zihnin teknolojiyle birlikte çalışma biçimini yeniden düzenlediğini kabul etmektir. Yani değişen şey belleğin kaybolması değil, nasıl kullanıldığının dönüşmesidir.
Sonuç olarak dijital araçlar belleğin yerini almaz, ancak onun işleyişini ve önceliklerini belirgin şekilde değiştirir. Bu durum bir zayıflama mı yoksa uyum mu olduğu sorusundan çok, insan zihninin teknolojiyle birlikte nasıl evrildiği sorusunu daha anlamlı hale getirir.
Kaynakça
-
Clark, A., & Chalmers, D. J. (1998). The extended mind. Analysis, 58(1), 7–19. https://doi.org/10.1093/analys/58.1.7
-
Grinschgl, S., Papenmeier, F., & Meyerhoff, H. S. (2021). The effects of cognitive offloading on memory performance. Journal of Experimental Psychology: General. https://doi.org/10.1037/xge0001080
-
Hutchins, E. (1995). Cognition in the wild. MIT Press.
-
Norman, D. A. (1991). Cognitive artifacts. In J. M. Carroll (Ed.), Designing interaction: Psychology at the human-computer interface (pp. 17–38). Cambridge University Press.
-
Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676–688. https://doi.org/10.1016/j.tics.2016.07.002
-
Skulmowski, A. (2023). Cognitive offloading in digital environments and its implications for learning. Educational Psychology Review. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09818-1
-
Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776–778. https://doi.org/10.1126/science.1207745
-
Wegner, D. M. (1987). Transactive memory: A contemporary analysis of the group mind. In B. Mullen & G. R. Goethals (Eds.), Theories of group behavior (pp. 185–208). Springer.
