Bir şeye doğru çok yoğun şekilde gitmek isterken ondan aynı derecede kaçtığınız hiç oldu mu? Hepimizin zaman zaman bir şeyi aynı anda hem çok isteyip hem de ondan korktuğumuz olmuştur. Böyle durumlarda karar vermek oldukça zorlayıcı olabiliyor. Bu karmaşık durum içsel bir çatışma yaratabilir. Bir nesnenin, kişinin ya da bir durumun hem mutluluk hem de üzüntü vermesi ya da hem heyecanlandırması hem de korkutması bizde çelişkili duygular oluşturabilir. Bir şeye karşı birbirine zıt duyguları aynı anda hissetmek, o şeyi istemediğimiz anlamına mı gelir? Olumlu ve olumsuz değerlendirmeleri aynı anda barındırmak, insan olmanın ayrılmaz bir parçasıdır (van Harreveld ve ark., 2015). Doğamız gereği karmaşık varlıklarız; gün içerisinde birçok duygu hissedip birbiriyle çelişen birçok düşünceyi art arda düşünebiliyoruz. Dolayısıyla içimizde olup bitenler, “basit” görünen bir kararı vermemizi bile zor bir hale getirebiliyor.
Psikoloji literatüründe bu tür deneyimleri açıklayan bir kavram bulunmaktadır. Tutumlar çoğu zaman hem olumlu hem de olumsuz değerlendirmeleri aynı anda içerebilir. Bu zıt değerlendirmelerin bir arada bulunması ambivalans olarak adlandırılır (van Harreveld ve ark., 2015). İnsanlar aynı şeye birden fazla anlam yükleyebilir. Yüklenen anlamların birbirine uymaması kişide zihinsel bir karışıklık oluşturabilir. Örneğin birey bir kişiye karşı hem çok sıcak hissedebilir, aynı zamanda ona karşı mesafeli olmak da isteyebilir. Bir kişi onu hem çok öfkelendirebilir, ancak aynı zamanda o kişiye şefkatli olma ihtiyacı da hissedebilir. Üstelik ambivalans sadece duygusal değil, bilişsel de olabilir. Birey için düşüncelerinin ve duygularının yarattığı zihinsel bulanıklık içinde karar vermek zaman zaman bir ıstırap haline gelebilir.
Ambivalans bir durumun birden fazla yönü olmasıyla birlikte ortaya çıkar. Bir şey sadece iyi ya da sadece kötü olmadığında değerlendirme yapmak sandığımız kadar kolay olmayabilir. Seçimler çoğu zaman kazançları ve kayıpları beraberinde getirir. Yeni bir ilişkiye başlamanın mutluluk, bağ kurmak, güven ve huzur gibi getirileri varken; tartışma, kaybetme korkusu ve ayrılık gibi riskleri de vardır. Belirsizlik, yeni fırsatlar barındırdığı için çekici; bilinmezliklerle dolu olduğu için de tehdit unsuru gibi gelebilir. İnsanlar aynı durumları farklı şekillerde yorumlayabilir ve değerlendirme biçimleri ihtiyaçlarına, algılarına ve beklentilerine göre değişiklik gösterebilir. Özellikle ilişkilerde ambivalans daha yoğun yaşanabilir; karşımızdaki kişiye hem yoğun bir sevgi ve yakınlık ihtiyacı duyup hem de öfke ve uzaklaşma ihtiyacı hissedebiliriz. Ayrıca sosyal beklentiler de kararlarımızı büyük ölçüde etkileyebilir ve toplumsal beklentiler bizim isteklerimizle örtüşmediğinde ambivalans gelişebilir. Bu nedenle ambivalans, yalnızca bir duygu karmaşası değil, aynı zamanda karar verme süreçlerini büyük ölçüde etkileyen önemli bir psikolojik durumdur.
Ambivalans her zaman aynı biçimde yaşanmaz. Birey tarafından aynı anda iki zıt duygunun hissedilmesi duygusal ambivalans olarak adlandırılır. Örneğin, bir başarının ardından hem çok mutlu olup hem de sorumluluğun baskısıyla birlikte yoğun kaygı hissedebiliriz. Aynı anda birbiriyle çelişen fikirlere sahip olmak ise bilişsel ambivalans olarak adlandırılır. Bir karar verirken bu kararı uygulama fikri bize hem doğru gelebilir hem de riskli görünebilir. Bazı durumlarda ambivalans davranışlara da yansıyabilir; örneğin birine mesaj atıp ardından sohbeti sürdürmekten kaçınmak istemek bu çelişkilerin davranış düzeyine taşındığını gösterebilir. Duygular ve düşünceler birbirini etkilediği için bu türler çoğu zaman birlikte görülür.
Günlük hayatta farkında olmadan sık sık ambivalans yaşarız. Yeni bir işe, örneğin bir staja başlayan biri, oradaki insanlarla yeni bağlar kuracağı için heyecan hissedebilir. Aynı zamanda bu bağların kırılgan olabileceği ve onu savunmasız bırakabileceği düşüncesi korku yaratabilir. Bir yandan kendini bulunduğu ortama ait ve sıcak hissederken, diğer yandan henüz tam olarak yerleşememiş olmanın verdiği aidiyetsizlik duygusunu yaşayabilir. Bir gün oradan ayrılacak olma düşüncesi onda hem burukluk hem de umutsuzluk yaratabilir; buna rağmen orada geçirdiği süre boyunca keyif alır ve bulunduğu yeri bırakmak istemez. Bu süreçte birey hem kaygı hissedebilir hem de yeni deneyimlerin getirdiği heyecandan vazgeçmek istemeyebilir. Bu tür deneyimler, ambivalansın yaşamın içinde sıkça karşılaşılan bir gerçeklik olduğunu gösterir.
Şu ana kadar ambivalansın zorlayıcı yönlerinden bahsettik; ancak ambivalansın olumlu ve işlevsel bazı tarafları da bulunmaktadır. Ambivalans, kişiyi daha derin düşünmeye iterek olayları farklı bakış açılarından değerlendirmesine ve riskleri göz önünde bulundurarak daha dengeli kararlar vermesine yardımcı olabilir. Ayrıca bireye farkındalık ve içgörü kazandırarak kendini daha iyi tanımasını sağlayabilir. Aynı şeye karşı çelişkili duygular beslemek, bireyin bir durumu aceleyle değerlendirmek yerine daha dikkatli düşünmesine olanak tanıyabilir. Dolayısıyla ambivalans, yaşamı anlamlı kılan insan olmanın doğal özelliklerinden biri olarak görülebilir.
Hepimiz zaman zaman bizi zorlayan karar anlarıyla karşı karşıya kalmışızdır. İnsan olmak demek biraz da çelişmek ve bol bol seçim yapmak demek değil midir zaten? Hayatımız boyunca birçok eşikten geçeriz ve verdiğimiz kararlar bizi dönüştürür. Bu süreçlerde kafa karışıklığı yaşamak bir zayıflık değil, seçim yapmanın doğal bir parçasıdır. Birden fazla duyguya ve düşünceye aynı anda yer verebilmek, insan olmanın karmaşıklığının ve derinliğinin bir göstergesidir. Çelişkili duygulara ve düşüncelere sahip olduğumuz anlar, kendimizi derinden tanımaya yaklaştığımız anlardır. Hayatı yaşamak büyük bir sorumluluk gerektirir ve ambivalans çoğu zaman bu içsel çatışma ile başa çıkma biçimimiz haline gelir. Belki de ambivalans, hayatın getirdiği belirsizlikler karşısında insan zihninin kendini koruma ve uyum sağlama yollarından biridir.
KAYNAKÇA
van Harreveld, F., Nohlen, H. U., & Schneider, I. K. (2015). The ABC of ambivalence: Affective, behavioral, and cognitive consequences of attitudinal conflict. Advances in Experimental Social Psychology, 52, 285–324. https://doi.org/10.1016/bs.aesp.2015.01.002
