Şapkamızı Önümüze Koyup Düşünelim: 6 Şapkalı Düşünme Tekniği

İnsanlık var olduğundan bu yana yeryüzündeki tüm icatlar, tüm buluş ve yenilikler yaratıcılığın birer eseridir. Entelektüel birikim, uzmanlık ve deneyimlerden yararlanarak her türlü özgün fikir ve öneri ile alışılmadık olanı kurgulayabilme becerisi olan yaratıcılığın izlerini, çalışma hayatından günlük yaşamın koşturmalarına kadar her köşede görebilmek mümkündür. Bu kimi zaman kendimizle baş başa kaldığımızda akılda bir ışığın yanmasıyla olabileceği gibi kimi zaman da sohbet sırasında konunun konuyu açtığı, çıkış noktasının tamamen unutulduğu derin sohbetlerle beslenebilir.

Doğuştan sahip olduğumuz, olumlu çevre şartlarının oluşması halinde gelişen ve olumsuz şartlar altında zamanla körelen bir beceri olan yaratıcılık; sosyal bilimler, güzel sanatlar, eğitim, mimarlık gibi disiplinlerin üzerine teoriler ürettiği; ortak bir tanımda ele alınması zor olan çok boyutlu bir olgudur. Psikoloji perspektifinde yaratıcılık, pek çok farklı kuram ve kuramcı tarafından yorumlanmıştır:

Psikoanalitik kurama göre insan davranışı, yalnızca bilinçli süreçlerle açıklanamaz. Bundan hareketle yaratıcılığın bilinç ve bilinçdışı çatışmaların sonucunda oluşup bastırılmış dürtüler ve savunma mekanizmalarıyla şekillenip aniden ortaya çıkan bir esin süreci olduğunu savunur. Jung’a göre yaratımın temeli kolektif bilinçtir. Adler yaratıcılığın, aşağılık duygusunun bastırılması amacıyla geliştirilen bir savunma mekanizması olarak ortaya çıktığını savunur. Hümanist ekol savunucularından Maslow ise yaratıcılığın kendi hiyerarşisinde en üst basamağa erişmiş “kendini gerçekleştiren kişi”de çabalamaksızın ortaya çıkacağını savunmuştur. Gestalt’a göre yaratıcılık belirli bir durumu yeni bir bütün içerisinde yeniden keşfetmek, bilişsel kurama göre ise yaratıcılık bilişsel öğrenme, sosyal çevre ve geçmiş deneyimlerle birlikte ortaya konulan bir sonuçtur.

İlk kez Alex Osborn tarafından öne sürülen beyin fırtınası terimiyle birlikte Osborn, yaratıcılığı engelleyen en büyük faktörün düşünceleri ön değerlendirmeden geçirmek olduğunu ifade etmiştir. İş yerinde gerçekleştirilen toplantılar ya da arkadaş oturmalarında birkaç kişinin bir araya gelmesiyle yapılan beyin fırtınalarında kimileri etkin bir fikir sunma kaygısıyla kendilerini kısıtlasalar da en iyi fikirler, üzerine çok fazla içsel konuşma yapılmadan, sansürsüz şekilde kelimelere dökülen serbest çağrışımların geliştirilmesi ile ortaya çıkar. Çünkü yaratıcılık yeri geldiğinde saçma cümleler sıralamak, bazen ise gülünç sorular sormaktır. Tüm bunların birleşimiyle yaratım gücü pekişir ve kişi, soruların peşinde koşarak alternatif düşünceler üretmeye başlar.

Bakış Açınızı Renklendirin: 6 Şapkalı Düşünme

Beyin fırtınası, tek bir çözümü olmayan konuların çözüme ulaşmasında farklı görüşlerin, ortaya çözüm önerileri silsilesi sunmasını sağlayan bir yöntemdir. Herkesin görüş paylaştığı bu ortamda kişiler alışmış oldukları düşünce tarzından uzaklaşarak farklı perspektifler kazanır ve en işlevsel fikirler ekipçe belirlenmiş olur.

Edward de Bono tarafından geliştirilen Altı Şapkalı Düşünme Tekniği, düşüncelerimizi bir orkestra şefi gibi yönetmemizi sağlar. Günlük yaşam olaylarında ya da çalışma hayatında kullanılebilecek bu teknikte her renk farklı bir ideolojiyi simgeler ve farklı bakış açılarını temsil eder. Düşünce farklılıklarını gözler önüne seren şapka renkleri, sorunun çözümüne katkı sağlayacak paylaşımlarda bulunur. Uygulama esnasında kişi ya da kişiler yöntemin içerisindeki yalnızca tek bir rengin ideolojisine bürünerek bir sorunun çözümüne alternatif sunacağından hem olayın tüm yönleri dikkate alınarak karar vermeye destek sağlanır hem de fikirler kişisel duygulardan bağımsız olarak tamamen özgün şekilde üretilir. Böylece yaratıcı düşünce becerileri desteklenmiş ve gelişmiş olur.

Teknikte yer alan renkler ve ideolojiler şunlardır:

1- Beyaz Şapka Beyaz şapka, kullanılabilir bilgilerle ilgilenir. Nesnel ve objektiftir. Sezgi ve kişisel yoruma yer bırakmadan kanıtları savunur.

2- Kırmızı Şapka Kırmızı şapka duyguları görünür hale getirir, fikrin hissettirdiklerini şeffaf olarak paylaşır. Bunları yaparken herhangi bir gerekçeye ihtiyaç duymaz. Sezgiler her zaman faydalı olmayabilir ancak duygular ve duygu paylaşımları genel çerçevenin tamamlanmasına fayda sağlar.

3- Siyah Şapka Siyah şapka diğer renklere göre daha karamsardır. Süreçte alınan kararların tüm olumsuz noktalarına odaklanır. Ortaya atılan fikirlerin eksik ve geliştirilebilir taraflarını görerek riskleri yüzümüze çarpar. Amacı olumsuz koşulları belirleyip tartışma yaratmak değil, bu koşullara hazırlıksız yakalanmamızı önleyerek sonuca katkı sağlamaktır.

4- Sarı Şapka Sarı şapka renklerin iyimseridir. Fikirlerin olumlu yönlerini vurgular, fırsatların gücüne odaklanır ve hangi koşulların yarar sağlayacağına dikkat çeker. Hayata geçirmeye değer şeyleri gözler önüne serer.

5- Yeşil Şapka Yaratıcılığı simgeler. Özgündür, üretkendir ve yeni fikirler bulma noktasında kendini besleyecek unsurların peşinde koşar. Yeşil şapkayla birlikte fikirler geliştirilir ve değiştirilir. Siyah şapkanın sunduğu bir olumsuzluğa karşı öneri geliştirebilir, kırmızı şapkanın yansıttığı duyguları baz alarak önerisini şekillendirebilir.

6- Mavi Şapka Mavi şapka orkestra şefi rolünü üstlenir. Şapkaların, önerilerin, fikirlerin kontrolü ondadır. Önerilen fikirlerin koordinasyonunu sağlar, düzenler, karşılaştırır ve sonuca bağlanması noktasında önderlik eder.

Konuşanlar İdeolojiler Değil, Renkler!

Karşılıklı fikir alışverişinde bulunurken bir kişinin olaya çokça yanlı baktığını ve durumları bir at gözlüğünden yorumlayışına şahitlik ettiğiniz olmuştur (ki bunu yapan zaman zaman bizzat kendimiz oluruz.). Hatta belki de bazen sizin baktığınız yerden bariz ortada olan şeyleri karşı tarafın şevkle savunduğunu gördüğünüzde hayrete düşmüşsünüzdür. Edward de Bono, çalışmasında şapkaları işlevleri ile değil, renkleri ile kullanmanın önemli bir gerekçesi olduğunu savunur. Şapkaların sahiplerinin iletişimde karşı tarafa “Bu kadar kötümser konuşma artık.” demek yerine “Siyah şapkanı biraz kenara atmanın vakti geldi.” demesi daha kolaydır. Böylelikle sohbet, hedef göstermekten uzaklaşarak duyguların ön plana çıkmasının önüne geçen, kuralları net çizilmiş bir oyun niteliği taşır.

Bu teknik, bir grup içinde ideolojilerin bölüşülmesi ile hayata geçebileceği gibi ikili diyaloglarda da güçlü bir anahtar rolü üstlenir. Diyelim ki haftalardır hazırlandığınız bir çalışmanın sunumunu yapıyorsunuz. Teknikteki gibi tüm ihtimalleri ele alıyor olmak, ortaya konan işin ciddiyetini gösterecek, karşılaşılacak riskleri en aza indirecektir. Burada asıl fark yaratacak olan ise yöneticinin tavrıdır. Sunumunuz esnasında “Bu kadar Pollyannacılık yeter, biraz da gerçek risklerden bahset.” diyen bir yöneticiden ziyade “Siyah şapka perspektifi bize neleri gözden kaçırdığımızı söyler?” sorusunu soran bir yönetici, ekip içerisindeki psikolojik güvenlik ortamını güçlendirecek ve paylaşımların işlevselliğini artıracaktır.

Sonuç

Sonuç olarak perspektifleri bu şekilde bilinçli yönetebilmek profesyonel ve ikili ilişkilerde iletişimin niteliğini kökten değiştirme gücüne sahiptir. Bu sayede çatışmalar yerini çözümlere, eleştirilerse ortak bir yaratım süreci bırakır.

KAYNAKÇA

Bono, E. D. (2021). Six thinking hats. Onur, D. (2018). Psikoloji Kuramları ve Yaratıcılık İlişkisi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 145-156.