Çoğu insan kendini sabotaj etmeyi belirli davranışlarla tanımlar. Ertelemek, bir işi sürdürmemek, erken pes etmek ya da gerçekten önemli olan fırsatları kaçırmak bunlardan bazılarıdır. Bazen uzun vadeli ilerleme yerine kısa vadeli konforu tercih ederiz. Bazen de fazla düşünmekten donup kalır, güçlü bir başlangıç yaptıktan sonra birden motivasyonumuzu kaybederiz. Hatta hayat yolunda gidiyorken bile, farkında olmadan bir kaos yaratabiliriz. Ancak tüm bunlar kendini sabotajın nedeni değil, çoğu zaman sadece belirtileridir.
Özünde kendini sabotaj etmek, çoğu zaman bir güvenlik tepkisi olarak ortaya çıkar. Beyin, bizi tanıdık olan alanda tutmaya çalışır. Bu alan rahatsız edici, sınırlayıcı ya da bize iyi gelmeyen bir yer olsa bile yine de tanıdık olduğu için güvenli hissedilir. Zihnimiz belirsiz ve öngörülemeyen bir ilerleme yerine çoğu zaman tanıdık olanı, hatta rahatsız edici olsa bile, tercih eder. Bu noktada kendini sabotajı yalnızca “yeterince disiplinli olmamak” şeklinde açıklamak eksik kalır. Aslında burada daha derin bir ihtiyaç vardır. Kişinin kendini güvende hissedebilmesi, ne istediğine dair bir netlik geliştirebilmesi ve kendi kapasitesine güven duyabilmesi, bu döngünün kırılmasında önemli bir rol oynar. Çünkü kendini sabotaj, çoğu zaman insanların başarılarını ya da mutluluklarını sınırlayan düşünce ve davranış kalıplarıyla ilişkilidir. İlk bakışta bu durum oldukça çelişkili görünebilir. İnsan neden kendi mutluluğunu engellesin ya da kendi başarısının önüne geçsin?
Bilinçaltındaki Güvenli Alan ve Değişim Korkusu
Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, bireylerin bilinçli ya da bilinçdışı biçimde kendilerine zarar veren davranışlara yönelmelerinin arkasında çeşitli nedenler bulunur. Bunlardan ilki, beynimizin değişimi çoğu zaman bir tehdit olarak algılamasıdır. Değişim beraberinde belirsizliği getirir ve belirsizlik zihin tarafından çoğu zaman risk olarak yorumlanır. Bu nedenle değişim olumlu olsa bile, beyin bunu tanıdık olanı terk etmek şeklinde değerlendirebilir. Tanıdık olan durum rahatsız edici, sınırlayıcı ya da yorucu olsa bile yine de öngörülebilir olduğu için daha güvenli hissedilebilir. Bu yüzden insanlar hayatlarında bir şeyler yoluna girmeye başladığında bile zaman zaman kendilerini sabote edebilirler; çünkü yeni ve bilinmeyen olan, çoğu zaman güvensizlik duygusunu tetikler. Kendini sabotaj davranışlarının bir diğer önemli nedeni ise kişinin kendi yeterliliğine tam olarak inanmamasıyla ilişkilidir. Kimi zaman insanlar bir hedefe ulaşabilecek kapasiteye sahip olsalar bile buna gerçekten hazır olup olmadıklarından emin değildirler. Başarısız olma ihtimali, başkalarının önünde hata yapma korkusu ya da “bunu gerçekten hak ediyor muyum?” gibi düşünceler kişinin geri çekilmesine yol açabilir. Bu tür durumlarda harekete geçmek duygusal açıdan riskli hissettirebilir ve kaçınma davranışı bir tür koruma mekanizmasına dönüşebilir. Bunun yanında, kişinin uzun süre yoğun stres, kaygı ya da tükenmişlik yaşaması da kendini sabotaj davranışlarını artırabilir. İnsan zihni bunalmış olduğunda uzun vadeli hedeflere odaklanmak yerine kısa vadede rahatlama sağlayacak seçeneklere yönelme eğilimindedir. Bu nedenle kişi önemli bir işe odaklanmak yerine dikkatini dağıtan başka şeylere yönelebilir, erteleyebilir ya da kendini geçici olarak rahatlatan alışkanlıklara başvurabilir. Bu durum çoğu zaman bir irade eksikliğinden çok, zihnin kendini koruma çabasıyla ilişkilidir.
Son olarak, kendini sabotaj davranışlarının kökeni çoğu zaman geçmişte geliştirilmiş başa çıkma stratejilerine dayanır. İnsanlar hayatlarının belirli dönemlerinde kendilerini koruyabilmek için bazı davranış kalıpları geliştirirler. Çatışmadan kaçınmak, reddedilme korkusuyla geri çekilmek, onay görmek için aşırı mükemmeliyetçi davranmak ya da değerli hissedebilmek için sürekli daha fazla çalışmak gibi tutumlar bir zamanlar kişiyi korumuş olabilir. Ancak zamanla bu stratejiler artık gerekli olmasa bile varlığını sürdürebilir ve kişinin ilerlemesini sınırlayan davranışlara dönüşebilir.
Günlük Yaşamda Sabotaj Döngüsünü Kırmak
Bu nedenle kendini sabotaj etmek çoğu zaman “kendi hayatını mahvetmek” anlamına gelmez. Çoğu zaman bu davranışlar, zihnin bir zamanlar işe yarayan eski koruma stratejilerini sürdürmesinin bir sonucudur. Günlük yaşamda ise bu durum bazı tekrar eden davranış kalıplarıyla ortaya çıkabilir. Bunlardan biri erteleme döngüsüdür. Kişi yapması gereken işi son ana kadar erteler, ardından kendini suçlar ve aynı döngü yeniden başlar. Bir diğer yaygın kalıp “ya hep ya hiç” düşünme biçimidir; kişi bir hedefe çok hızlı başlar, sürdüremeyince tamamen bırakabilir. Bazı durumlarda insanlar zorlayıcı duygularla karşılaşmamak için kaçınma davranışı gösterebilir. Oysa o durumla yüzleşmek çoğu zaman stresi azaltabilecek olsa bile kişi ondan uzak durmayı tercih eder. Benzer şekilde mükemmeliyetçilik de kendini sabotajın bir biçimi olabilir; kişi bir şeyi kusursuz yapamayacağını düşündüğünde başlamaktan vazgeçebilir.
Bazen de kişi hayatında daha iyi bir şeyler istemesine rağmen kendini hâlâ “başaramayan”, “yeterli olmayan” ya da “buna layık olmayan” biri olarak görmeye devam eder. Bu düşünce biçimi değişimi zorlaştırabilir. İlginç bir şekilde bazı insanlar ilerleme başladığında da geri çekilebilir; çünkü başarı yeni sorumluluklar ve beklentiler anlamına gelebilir. Son olarak bazı kişiler zor duygularla karşılaştıklarında dikkatlerini başka şeylere yönelterek kendilerini geçici olarak rahatlatmaya çalışırlar. Sürekli telefonda vakit geçirmek, aşırı yemek yemek, uyumak, içmek ya da oyunlara yönelmek bazen duygulardan kaçınmanın bir yolu haline gelebilir.
Bu kalıpları fark etmek önemli bir ilk adımdır. Çünkü kendini sabotaj çoğu zaman otomatikleşmiş davranışlardan oluşur. Ancak bu döngü fark edildiğinde değiştirilebilir. İlk adım, kendini sabote etmeye başladığınız anı fark edebilmektir. “Şu anda ne hissediyorum?” ya da “Neden bundan kaçınmaya çalışıyorum?” gibi sorular davranışın arkasındaki duyguyu anlamaya yardımcı olabilir. Bazen harekete geçmeden önce zihnin sakinleşmeye ihtiyacı vardır. Kısa bir nefes egzersizi yapmak, bulunduğunuz ortama odaklanmak ya da kısa bir yürüyüşe çıkmak duygusal dengeyi yeniden kurmaya yardımcı olabilir. Aynı zamanda kişinin nasıl bir yaşam istediğini hatırlaması da önemlidir. “Böyle bir hayat kuran biri şu anda nasıl davranırdı?” sorusu, davranışları yeniden yönlendirmeye yardımcı olabilir. Son olarak, büyük hedefleri küçük ve ulaşılabilir adımlara bölmek ve kendinize daha şefkatli yaklaşmak bu döngüyü kırmayı kolaylaştırabilir.
