Psikolojiye Adli Bir Bakış

Psikoloji alanı çok yönlü bir alan olmasının yanı sıra farklı bakış açılarıyla da yorumlanan bir alandır. Bu yorumlanan alanlardan biri de adli psikolojidir. Adli Psikoloji, dünyada hızla büyüyen ve gelişen psikoloji uzmanlık alanlarından biridir. Psikoloji, hukuk içerisinde çok eski zamanlardan beri yer almaktadır. Ancak psikoloji bilimi, Leipzig Üniversitesi’nde ilk psikoloji laboratuvarının kurulmasıyla resmî akademik bir disiplin olabilmiştir. Bu labaratuvarda yetişen donanımlı psikologlar Avrupa’ya ve sonrasında Amerika’ya dağılmışlardır. Peşi sıra açılan yeni psikoloji laboratuvarlarında da pek çok araştırma yürütülmüştür. Elde edilen araştırma bulgularından adli sistemin çeşitli safhalarında faydalanılmıştır. Akıl hastalığı-ceza ehliyeti ilişkisi ile başlayan hukuk-psikoloji ilişkisi, zaman içerisinde tanık ifadelerinin güvenilirliğinin incelenmesi ile derinlik kazanmıştır. Psikologlar zaman içerisinde mahkemelerde daha fazla görev alıp, çeşitli konularda uzman görüşlerini bildirmişlerdir. Savaş dönemi sonrasında psikologlar mahkemelerde çok sık yer almışlardır. Adli psikolojinin ivme kazanması 1970’lerden sonra olmuş, en nihayetinde 2010 yılında adli psikoloji Amerikan Psikoloji Birliği (APA) tarafından resmi uzmanlık branşı olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmada adli psikiyatrinin ve dolayısıyla adli psikolojinin temelini oluşturan “McNaughten Kuralları”nın ortaya çıkış süreci, yargı sürecine katkı sağlayan önemli isimler ve psikolojik araştırmaları, psikologların mahkemelerde görev alışları, adli psikolojinin resmi uzmanlık branşı olarak tanınmasıyla olmuştur. Adli psikoloji, son 10 yıldır Türkiye’de Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ilerleyen Adli Psikoloji, uygulamacıların ve araştırmacıların ilgi odağı olmuştur. Suç kavramı dinamik ve dönüşebilen bir kavram olduğu için adli psikoloji alanı da bu sayede dinamik ve çok yönlü olarak ele alınmaktadır. Suçla mücadeleye karşı geliştirilen politikalar adli psikolojinin suçun soruşturulması, kovuşturulması ve suçun infazı sürecinde çok sayıda uygulamasına olanak sağlamıştır. Bu olanakların gelişimiyle bu branş farklı açılardan yorumlanmakta ve gelişmektedir. Adli psikoloji mesleği ciddi ve disiplinli bir alandır. İş görevleri arasında; Ceza veya hukuk davalarına karışan kişilerin değerlendirilmesi ve onlarla görüşme yapılması, bu görüşmelerin rapor şeklinde tutulması ve bu raporların gerektiğinde mahkemeye sunulması.

• Polis memurlarına, avukatlara, hakimlere ve cezaevi yetkililerine uzman görüşü ve tavsiyesi sunmak. Suç işleyen kişinin psikolojisini incelemek, anlamak ve yetkililere bu bakış açısıyla aktarmak.

• Bir kişinin yargılanmaya psikolojik olarak uygun olup olmadığını belirlemek, analiz etmek ve yetkililere resmi bir üslupla aktarmak.

• Bir suçlunun topluma gelecekte oluşturacağı risk düzeyini değerlendirmek ve kişinin adli yargılama sürecinde ve sonrasında sağlıklı bir psikolojik iyi oluşa sahip olmasını sağlamaktır.

Adli Psikoloji, yargı ve hukuk sistemlerinin profesyonel psikolojik bakış açısıyla ele alınmasını sağlamaktadır. Adli Psikoloji, dizilerde gözükenin aksine daha kapsamlı bir branştır.

Adli Psikolojiye Tarihsel Bir Bakış

Adli Psikoloji bölümü, psikoloji içinde oldukça yeni bir uzmanlık alanı olarak kabul edilirken, alan psikoloji tarihinin en eski günlerine kadar uzanmaktadır. Filozoflar ve bilim adamları uzun zamandır insanları suç işlemeye, saldırgan davranmaya veya antisosyal davranışlarda bulunmaya neyin sebep olduğunu anlamaya çalışıyorlar ve bu anlamı topluma entegre ederek gelecek nesillerin bu branşı sağlamasına ışık oluyorlar. Psikolojinin özgün bir bilim dalı olarak kabul edilmesi ve akademik alanda yerini alması 19. Yüzyılın son çeyreğinde Leipzig Üniversitesinde kurulan psikoloji laboratuvarına dayanıyor olsa da psikoloji günümüzde var olan bilimsel disiplinlerin en eskilerinden biridir. M.Ö. 4. ve 5. yüzyıllara dek uzanan dönemlerde pek çok Yunan düşünürü, bugün hala psikologların üzerinde çalıştığı bellek, öğrenme, motivasyon, algı, irrasyonel davranışlar gibi konularla ilgilenmişlerdir. Hermann Ebbinghaus tarafından ifade edilen “psikoloji uzun bir geçmişe fakat kısa bir tarihe sahiptir” paradoksu psikolojinin en eski alt dallarından biri olan adli psikolojinin tarihsel gelişim sürecine de açıklık getirmektedir. Adli psikolojinin temelini oluşturan psikoloji araştırma ve bulgularının hukuk alanındaki uygulamaları akıl hastalığının ve adli ceza ve rehabilitasyon üzerindeki etkilerinin araştırılmasından tanık ifadelerinin güvenilirliğinin incelenmesine kadar çok çeşitli konuları kapsayan ve Antik Yunan ile Roma’ya kadar uzanan bir tarihi vardır.

Adalet Mekanizmasında Adli Psikoloji

Bu çalışma grubunda, adli psikoloji alanında çalışan akademisyenlerin ve ilgili kurumlarda çalışan uygulayıcıların katılımıyla “Adalet Mekanizmasında Adli Psikoloji” bağlamında Adli mekanizmada suç mağdurları, psikolojik yardım ve destek, Çatışma çözümlemeleri adli uzlaştırma ve arabuluculuk uygulamaları ve İnfaz kurumlarında hükümlü rehabilitasyonu ve topluma yeniden kazandırma başlıkları üzerinden görüşlerin bildirilmesi, güncel uygulamaların paylaşılması, yurtdışı örneklerine değinilmesi, zorluklar, fırsatlar ve geliştirmeye yönelik öneriler görüşülmüştür.

Adli Mekanizmada Suç Mağdurları, Psikolojik Yardım ve Destek

Viktimoloji (mağdur bilim) mağdur hakları ve ihtiyaçlarına yönelik farkındalığın artmasıyla birlikte özellikle son yıllarda önem kazanmış bir bilim dalıdır. Viktimolojinin amacı mağduru psikolojik, sosyal ve hukuki bağlamda incelemek, mağduriyetin önlenmesi için uygun koşulları belirlemek, mağduriyet risk faktörlerini belirlemek, mağdurlar için psikolojik ve sosyal destek programlarını incelemek ve geliştirmek şeklinde açıklanmaktadır. Viktimoloji, mağduriyet kavramını açıklamaya çalışırken mağduriyet riskini artırma noktasında mağdurun eylemlerine ve bireysel özelliklerine odaklanan, sosyal yapının, çevrenin mağduriyeti kolaylaştırmadaki rolüne dikkat çeken, mağduriyeti sosyal öğrenme ve kültür bağlamında inceleyerek normların, değerlerin, medyanın, sosyal ilişkilerin etkisini vurgulayan kuramlardan yararlanmaktadır.

Tartışma

Adli Psikoloji, kompleks yapılı bir alan olsa da gelecekte oldukça değer kaydeden ve bu değeri hak eden bir alandır. Toplumu derinden etkileyen, Suç ve Adalet kavramının psikolojide buluştuğu ve birbirinden beslenen bir alan olmasının yanı sıra; Almanya, ABD, Hollanda vb. Ülkelerde uygulamalı alanları arttırma ve çocuk suçlarını önleme çalışmaları yapılmaktadır.

Sonuç

Adli Psikoloji alanında çalışanlar; Adalet Sarayı, Adli Tıp Kurumu, Ceza İnfaz Kurumu, Denetimli Serbestlik Büroları, Emniyet Genel Müdürlüğü Çocuk Şube Amirlikleri, Jandarma Çocuk Şubeleri gibi yerlerde çalışmakta ve rehabilitasyon önemi giderek artmaktadır.

Kaynakça

• American Psychological Association. (2010). Specialty guidelines for forensic psychology. Washington, DC: Author. (Adli psikolojinin resmi uzmanlık alanı olarak kabulüne dair temel kaynak).

• Borum, R., & Otto, R. K. (2003). Handbook of Forensic Psychology. John Wiley & Sons. (Adli psikolojinin tanımı ve uygulama alanları için kapsamlı kaynak).

• Ebbinghaus, H. (1908). Psychology: An elementary text-book. New York: D. C. Heath & Co. (Metinde geçen “Psikolojinin uzun bir geçmişi, kısa bir tarihi vardır” ifadesinin asıl kaynağı).

• Gültekin, M. (2020). Adli Psikoloji: Kuram ve Uygulama. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık. (Türkiye’deki adli psikoloji çalışmaları ve adliye mekanizması üzerine yerel kaynak).

• Kassin, S. M., & Wrightsman, L. S. (2013). The American Courtroom: A Psychological Perspective. Oxford University Press. (Tanık ifadelerinin güvenilirliği ve mahkeme süreci üzerine).

• Melton, G. B., Petrila, J., Poythress, N. G., & Slobogin, C. (2018). Psychological Evaluations for the Courts: A Handbook for Mental Health Professionals and Lawyers. Guilford Publications. (McNaughten kuralları ve ceza ehliyeti değerlendirmeleri için).

• Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). Modern Psikoloji Tarihi. (Çev. Y. Aslay). İstanbul: Kaknüs Yayınları. (Leipzig laboratuvarı ve disiplinin tarihsel kökenleri için).

• T.C. Adalet Bakanlığı. (2021). Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Genel Müdürlüğü Faaliyet Raporları. (Türkiye’deki mağdur hakları ve viktimoloji uygulamaları için resmi veri kaynağı).

• Wrightsman, L. S., & Fulero, S. M. (2008). Forensic Psychology. Belmont, CA: Wadsworth. (Savaş sonrası psikologların mahkemelerdeki rolü ve disiplinin ivme kazanması üzerine).