Bazen insanın içinde bir şey olur ama adını koyamaz. Bir huzursuzluk, bir eksiklik, bir ağırlık… Sanki içeride bir şeyler sürekli konuşuyordur ama kelimeler çıkmaz. İşte böyle zamanlarda beden devreye girer. Böylece anlatamadığını, söyleyemediğini kendi içinde yoğun bir şekilde yaşar. Yeme bozuklukları çoğu zaman böyle başlar. Sessizce. Yavaş yavaş. Kimse fark etmeden.
Dışarıdan bakıldığında mesele çok basit görünür: biri az yiyordur, biri çok yiyordur, biri sürekli diyet yapıyordur. Çoğu insan bu durumu yalnızca yemekle ilgili sanır. “Biraz daha yesen düzelirsin”, “bu kadar takılacak ne var ki”, “iradeni kullansan geçer” gibi cümleler sıkça duyulur. Ama gerçekte yeme bozuklukları bir tabağın içinde değil, insanın iç dünyasında başlar.
Çünkü yemek çoğu zaman sadece yemek değildir. Bazen yemek bir tesellidir. Bazen bir kaçıştır. Bazen bir ödül, bazen de kişinin hayatında kontrol edebildiğini hissettiği tek alan olur. İnsan hayatının başka yerlerinde kendini güçsüz, yetersiz ya da görünmez hissettiğinde, bedenini kontrol ederek güçlü hissetmeye çalışabilir.
Ancak yeme bozuklukları tek bir biçimde ortaya çıkmaz. Her biri farklı davranış kalıpları ve psikolojik dinamikler içerir. Bu nedenle bu sorunları anlamak için en yaygın görülen türlerini de tanımak gerekir.
Anoreksiya Nervoza
Yeme bozukluklarının en bilinen türlerinden biri anoreksiya nervozadır. Bu tabloda kişi ciddi şekilde kilo kaybetmesine rağmen kendisini hâlâ yeterince zayıf görmez ve kilo alma fikri yoğun bir kaygı yaratır. Yemek porsiyonları giderek küçülür, kalori hesapları artar ve kişi çoğu zaman kendisini aç bırakmayı bir başarı gibi deneyimler. Dışarıdan bakıldığında bu durum bazen “ne kadar disiplinli” olarak yorumlanabilir. Oysa içeride yaşanan şey çoğu zaman kontrolü kaybetme korkusudur. Hayatın başka alanlarında yaşanan belirsizlikler bazen beden üzerinde kurulan kontrolle dengelenmeye çalışılır.
Bulimiya Nervoza
Bir diğer yaygın yeme bozukluğu bulimiya nervozadır. Bu durumda kişi kısa sürede çok miktarda yemek tükettiği ataklar yaşar. Atak sırasında kontrol kaybı hissi vardır; kişi yemeyi durdurmakta zorlanır. Atak bittikten sonra ise yoğun bir suçluluk ve utanç duygusu ortaya çıkar. Bu duygular çoğu zaman kusma, aşırı egzersiz yapma ya da uzun süre aç kalma gibi telafi davranışlarına yol açar. Bu tabloyu yaşayan kişiler sıklıkla bir döngü içinde olduklarını söyler: kısıtlama, kontrol kaybı, suçluluk ve yeniden kısıtlama.
Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu
Son yıllarda daha fazla konuşulmaya başlanan bir diğer tablo ise tıkınırcasına yeme bozukluğudur. Bu durumda kişi tekrar eden şekilde kontrolsüz yeme atakları yaşar ancak bulimiyadan farklı olarak kusma veya telafi davranışları görülmez. Atakların ardından yoğun bir utanç ve kendine yönelik eleştiri ortaya çıkar. Çoğu zaman bu ataklar yalnızken yaşanır. Çünkü o an aslında yalnızca açlık yoktur; stres, yalnızlık, hayal kırıklığı ya da biriken duygular vardır. Yemek, bu duyguların kısa süreliğine sustuğu bir alan haline gelebilir.
Diğer Türler ve Görünmeyen Yüzler
Daha az bilinen fakat özellikle çocukluk döneminde görülebilen bir diğer durum ise kaçınıcı/kısıtlayıcı yeme bozukluğudur. Bu tabloda kişi kilo alma korkusu yaşamaz; ancak belirli yiyecekleri kokusu, dokusu ya da görüntüsü nedeniyle yoğun şekilde reddeder. Bu durum zamanla beslenme yetersizliklerine ve kilo kaybına yol açabilir.
Bazı kişilerde ise yeme davranışı doğrudan “sağlıklı beslenme” takıntısı etrafında şekillenir. Buna ortoreksiya adı verilir. Bu kişiler sağlıklı beslenme konusunda aşırı katı kurallar geliştirebilir ve bu kurallara uymadıklarında yoğun kaygı yaşayabilirler. Başlangıçta sağlıklı yaşam motivasyonu gibi görünen bu durum zamanla kişinin sosyal hayatını ve psikolojik dengesini etkileyebilir.
Her yeme bozukluğunun görünümü farklı olsa da çoğu zaman ortak bazı psikolojik temalar vardır: kontrol ihtiyacı, kırılgan özdeğer, yoğun utanç duyguları ve duyguları düzenlemekte zorlanma. Birçok insan için kilo yalnızca estetik bir mesele değildir. Kilo; değerli olmak, güçlü olmak, kabul görmek ve bazen de görünür olmak anlamına gelebilir. Bu yüzden yeme bozukluğu davranışı ortadan kalktığında bazen kişinin yıllardır bastırdığı duygular da yüzeye çıkabilir. Çünkü o davranış sadece bir alışkanlık değil, aynı zamanda bir baş etme yöntemidir.
Yeme bozuklukları çoğu zaman sessiz ilerler. Kişi dışarıdan bakıldığında oldukça güçlü, başarılı ve düzenli görünebilir. Hatta bazı insanlar için bu durum başlangıçta takdir bile görebilir. “Ne kadar iradelisin”, “nasıl bu kadar kilo verebildin?” gibi cümleler duyulabilir. Ama bu takdir çoğu zaman kişinin iç dünyasında yaşadığı mücadeleyi görünmez kılar.
Gerçekte ise birçok kişi yalnızdır. Ve çoğu zaman yardım istemek düşündüğümüz kadar kolay değildir. Çünkü bu sorun yalnızca yemekle ilgili değildir; utançla da ilgilidir. İnsanlar çoğu zaman yaşadıkları şeyi anlatmaktan çekinir. Anlaşılmayacaklarını, abarttıklarının düşünüleceğini ya da suçlanacaklarını hissedebilirler. Oysa yeme bozuklukları bir irade meselesi değildir. Bunlar gerçek, ciddi ve tedavi edilebilir ruh sağlığı sorunlarıdır.
İyileşme Süreci ve Şefkat
Tedavi süreci çoğu zaman birden fazla alanın birlikte çalışmasını gerektirir. Psikoterapi, psikiyatrik değerlendirme ve gerektiğinde beslenme uzmanı desteği birlikte ilerler. Terapide yalnızca yemek davranışı değil, kişinin kendisiyle kurduğu ilişki de ele alınır. Çünkü iyileşme çoğu zaman yalnızca “daha düzenli yemek yemek” değildir. İyileşme bazen kişinin kendisine ilk kez daha yumuşak bakabilmesidir. Kendini sürekli eleştiren iç sesi fark edebilmesidir. Bedenini bir savaş alanı gibi görmek yerine onunla yeniden ilişki kurabilmesidir.
Bu yazıyı okurken bazı kişiler kendilerini anlatılan durumların içinde bulabilir. Ancak burada bahsedilen örnekler bir tanı koyma amacı taşımaz. Yeme davranışı ve beden algısıyla ilgili zorluklar birçok insanın hayatında farklı dönemlerde ortaya çıkabilir. Bir durumun klinik bir yeme bozukluğu olup olmadığını değerlendirmek ise ancak psikolog, psikiyatrist ve gerektiğinde beslenme uzmanının birlikte yaptığı kapsamlı bir değerlendirmeyle mümkün olur. Bu nedenle yalnızca okunan bilgiler üzerinden kendine kesin bir tanı koymak yerine, ihtiyaç hissedildiğinde bir uzmana başvurmak her zaman daha sağlıklı bir adımdır.
Bazen terapi odasında en önemli soru şudur: “Eğer kilo, görünüş ve kontrol bir süreliğine hayatından çıksa… sen kendini nasıl tanımlardın?”
Bu soru kolay bir soru değildir. Ama çoğu zaman iyileşmenin başladığı yer tam olarak burasıdır. Çünkü bazı savaşlar tartıda kazanılmaz. Bazı savaşlar insanın kendi içinde verilir. Ve insan bazen kendisine biraz daha şefkat göstermeyi öğrenmeden bedenini rahat bırakamaz.
