Zaman Deneyimi
Zaman, ölümün yokluğunda ve ancak ölüme doğru deneyimlenebilecek bir kavram. Zamanın varlığını anlamlandırmak için zamanı tüketmek zorundayız. Zaman bizim için oksijen gibi, tükettiğimizi anbean fark etmeyiz. Zaman için de benzer bir durum geçerli. Zamanı algılamamız ancak zaman bağlamında mümkün. Zaman durduğunda herhangi bir deneyim yaşamamız mümkün değil. Zamanın varlığında hayatı anlamlandırabiliyoruz, zamanı anlamlandırmak için de hayatı yaşıyoruz.
Zamanın etkisini zamanı durdurma kurgusu sayesinde daha net anlayabiliriz. Tam şu anda ve on saniye sonrasında neler değişti ki bunu fark edebildim? Cevap zamanın geçmesi, bu sayede deneyimlerimiz farkındalığa taşınır. Tükettiğimiz zaman bizde iz bırakmadan gitmez. Bedenimizde kırışıklıklar, ilişkilerimizde ayrılıklar ya da yeni başlangıçlar, kişiliğimizde yeni örüntüler ve benimseyeceğimiz değerlerin inşası gibi. Bu değişimler zamanı tüketmemiz sayesinde mümkün olur. Ancak herkeste onlarca farklı olasılıkları var eden de zamanın nasıl deneyimlendiği.
Zamanı her birimiz aynı koşullarda olsak dâhi aynı şekilde deneyimlemeyiz. Sevdiğimiz biri hayati riski olan bir ameliyata girdiğinde kapıda beklerken geçen zamanla, sevdiğimiz biriyle keyifle ettiğimiz sohbet esnasında geçen zaman nesnel anlamda aynı hızda akar. Ancak bu kişilere o an zamanın nasıl aktığı sorulursa aldığımız yanıtlar benzer olmayacaktır. Zaman deneyimine zemin sunan insan, aynı zamanda zamanın da öznesidir. Öznel bir varlık zamanı da öznel hallerde deneyimleyecektir. Zamanı tek boyutlu ele almak, insan deneyimini indirgemek olacaktır.
Hayatımızdaki izleri aracılığıyla daha çok anlamlandırmaya yöneldiğimiz zaman, Antik Yunan mitolojisinde Kronos ve Kairos isimli tanrılar aracılığıyla sembolize edilir:
Kronos (Zaman Tanrısı)
Hayatımızın kum saati gibidir. Augustinus’un da deyimiyle “zamanın geçmiş ve şimdi üzerinden geleceğe doğru, doğrusal değişimidir.” Kronos ürettiği her şeyi tüketir, olgunlaşan elmayı çürüten Kronos’un geçmesidir. Nabzımızın atması gibi canlılığımıza ait sabit ritimlerimiz eşliğinde, kendiliğinden akıp giden nicel zamandır. Zamanın doğal akış içerisinde hep aynı hızda akıp gittiğini varsayarız ancak yelkovanının ritmi bazen kalbimizin ritmiyle uyuşmayabilir. Kronos, zamanı tanımlamamıza zemin sunan zamandır. Zamanı tanımlamak için genellikle birbiriyle karşılaştırabileceğimiz, öncelik ve sonralık sırası bulunan iki olguya ihtiyaç duyarız. Bazen geçmişe dönüp baktığımızda çocukluk anılarımız ve günümüz arasındaki o değişim bize zemin oluşturabilir.
Kronos’un geri dönüşü ve telafisinin olmaması bizi endişelendirir ve baskı altında hissettirir. Belli ritimlerle ilerleyen zamanı insanlığın ihtiyaçlarını karşılamak adına dakikalara, saatlere, günlere, aylara, yıllara böleriz. Zamanı kontrol edebilmek için küçük parçalara böldüğümüz zaman dilimlerini takvimler, planlayıcılar aracılığıyla kontrol etmeye, planlamaya başlarız. Bizi ölüme yavaş yavaş götüren zamanı kontrol ettiğimize dair algımız oluşsun isteriz. Bu yapılandırdığımız sistemden Kronoloji adında bir bilim bile yaratırız. Elbette bu çabamız sonuçsuz değildir, aslında işlevsel ve gereklidir de.
Kairos (Fırsat Tanrısı)
Kronos zamanı tanımlamaksa, Kairos zamanın içsel deneyimidir. Yaşadığımızı hissettiğimiz niteliksel zamandır. Saatin kaç olduğunu unuttuğumuz zamanlardır. Tıpkı fırsatlar gibi ne zaman geleceği tahmin edilemez. Belli zamanlarda gelirler; kırılgan olmakla birlikte anlık ve özgünlerdir. İşleyişi Kronos gibi düzenli ve ritmik değil, düzensiz ve karmaşıktır. Kronos’taki keskin sınırların akışkanlaştığı kronolojik yarıklar gibidir. Kairos karar vermek, bir şeyi gerçekleştirmek için ‘en uygun vakit’tir. Yoğunlaşmış bir dikkatle şimdiki zamana açık olmaktır. Bu dikkat kesilme anlarını Amerikalı psikoloji profesörü Mihaly Csikszentmihalyi “zaman akışı deneyimi” olarak tanımlar. Kişi dikkatini verdiği işi yaparken zamanın hızlı aktığı fikrine kapılır ve dış uyaranların etkisi önemli ölçüde azalır. Bu sayede doğru anı fark etme, fırsatı tanıma ve elimizden kaçırdığımız fırsatları da yakalama imkânı bulabiliriz.
Kairos, uzun yıllar yaşamakla ilgili değil, anlamlı anlar yaşamakla ilgilidir. Bireyin kendi anlam dünyasını inşa edebilmesi için ‘fırsat’ yaratan zamanlardır. Kairos’u tanımayı öğrenmek için, ortaya çıkan fırsatları algılayacak kadar yavaşlamak gerekir. Bazen de içimizdeki boşluk hissi, Kairos anlarını deneyimlemek için bizi uyanık olmaya teşvik eder. Kairos’u yakalamak ise, Kronos’un varlığını inkâr etmek anlamına gelmez. Aksine Kronos’un Kairos üzerinde etkisi vardır. Kronos’ta elde ettiğimiz duyusal uyaranlar sayesinde çevremizi algılarız. Bu algılarımız, düşünce ve duygularımızı şekillendirir, anlam dünyamızın oluşmasında da rol oynar. Kronos, Kairos’u beklemeyi öğütler ve bu sayede Kairos anlarını deneyimleyebiliriz.
Zaman Yönetimi
Yaşenmiş bir hayat yalnızca sürenin dolmasıyla değil, zamanın nasıl yönetildiğiyle de doğrudan ilişkilidir. Bir döngünün sonuna ulaştığımızda ve geriye baktığımızda, gerçekten geriye kalan şey yaşanmış günlerin sayısı değil, önemli anların yoğunluğudur. Bu anlar kronolojik zamanın ötesindedir. Örneğin dünkü yediğimiz yemeği hatırlamayız. Ancak aniden duyduğumuz bir ses veya koku, bizi yıllar önceki bir anımıza götürebilir, üstelik o anı az önce yaşamış gibi bir canlılık hissiyle. Bu durum, o anların yalnızca Kronos tarafından akıp geçmediğini, aynı zamanda Kairos ile de deneyimlendiğini bize gösterir. Hayatımızı ölçebildiğimiz zamanların ötesinde ölçemediğimiz, zamanın akışının değiştiğini hissettiğimiz deneyimlerimizle hatırlarız. Geriye dönüp baktığımızda bu anların çoğunun Kairos’tan geldiğini fark edebiliriz. Hayattan keyif almamız, zamanı büktüğümüz bu anların zihnimizdeki izleri sayesinde mümkündür belki de.
Kronos ve Kairos, edindiğimiz her yeni deneyimimizde bize eşlik eder. Zamanın katmanlı bir yapıda olduğunu bize hatırlatır. Kronos’un aşırı hâkimiyetinde rutinin ve kaçınılmaz sonun korkusuyla sürekli üretkenliğin tutsağı oluruz. Süreç kontrollü olmaktan çıkabilir ve Kairos deneyimini ortadan kaldırabilir. Kairos’un egemenliği altında ise fırsattan fırsata kontrolsüzce koşarız, Kronos’un getirdiği düzen ve planlamadan mahrum kalırız. Yaşanmaya değer ve anlamlı bir hayatın inşasında zamanı yönetebilmek adına Kronos ve Kairos arasında denge kurmak esastır. Bu iki zaman boyutu arasındaki gerilim, insanın varoluşsal deneyiminde sürekli yeniden üretilen bir dinamik olarak karşımıza çıkar. Yaptıklarımızı ve önceliklerimizi tekrar gözden geçirme fırsatı sunar. Yaşadığımızı hissettiğimiz anları fark etmemizi sağlar. Bu durumun getirdiği canlılıkla birlikte problemlerin üstesinden gelmek için gerekli gücü kendimizde bulabiliriz.
