Pazar günü öğleden sonra, güneşin odanıza sızdığı o sakin ve huzurlu anı hayal edin. Elinizde kahveniz, belki sadece camdan dışarıyı izlemek belki de uzanıp sadece tavanı izlemek istiyorsunuz. Tam o sırada göğsünüzde oluşan bir ağırlık ve aklınıza gelen düşünceler. “Şu an boş durmamalısın. Okuman gereken kitaplar, çalışman gereken dersler, halletmen gereken işler ve geliştirmen gereken bir sen var.” Tam bu an da oluşan vicdan azabı ve yetersizlik duygusu. Tanıdık geldi mi?
Günümüzde insanlar için dinlenmek artık doğal bir ihtiyaçtan öte hak edilmesi gereken bir ödüle dönüştü. Hatta biraz daha ileri boyuta taşırsak; durduğumuz anlar da hissettiğimiz o huzursuzluğa “dinlenme suçluluğu” demeye başladık. Peki hangi ara “durmayı” bir başarısızlık, “boş durmayı” ise bir kusur olarak ele almaya başladık?
Performans Toplumun Görünmez Kamçısı
Güney Koreli filozof Byung-Chul Han, modern toplumu bir “Performans Toplumu” olarak tanımlamaktadır. Han’a göre disiplin toplumunun yasakları gitmiş, yerine yapabilirsin diyen bir içsel baskı gelmiştir. Artık bizi çalışmaya zorlayan bir patrona ihtiyacımız yoktur. Biz kendi kendimizin hem efendisi hem de kölesi olmuş durumdayız. Bu durum süreç içerisinde bizi trajik bir noktaya taşımaktadır.
“Ürettiğim kadar değerliyim.” Gün içerisinde eğer verimli bir şey yapmadıysak sadece zaman kaybetmiş sayılmayız sanki varlığımızın değerinden de bir parça eksiltmiş gibi hissederiz. İşte bu performans kaygısının sinsice varlık kaygısına dönüşmesinin işaretidir. Varlığımızı sadece “yapmak” üzerine inşa ettiğimiz de sadece “var olmanın” tadını unutuyoruz.
Beynin Mola İhtiyacı: Şantiye Kapanmıyor
Psikolojik olarak kendimizi suçlarken biyolojimiz aslında bize bambaşka bir şey söyler. Nörobilim çalışmaları, beynin hiçbir şey ile meşgul olmadığı anlar da “Varsayılan Mod Şebekesi” adı verilen bir sistemin devreye girdiğini gösteriyor. Bu sistem, biz boş boş bakarken aslında hafızayı sentezleyip, yaratıcı bağlantılar kurarak öz refereranslı düşüncelerimizi düzenliyor. Yani aslında teknik olarak baktığımızda “hiçbir şey yapmadığınız” o anlarda beyniniz en önemli düzenleme çalışmalarını yürütüyor. Dinlenmek, hayatın akışına verilmiş bir mola değil, o akışı anlamlı kılabilmek için gerekli en temel aradır.
Toksik Üretkenlik ve öz-Şefkat Uçurumu
Sosyal medya akışları sabah beşte kalkanlar, hafta da üç kitap bitirenler ve sürekli gelişenler ile doluyken durmak bir direniş gibi hisettirebilir. Ancak bu toksik üretkenlik hali bizi kendimize yabancılaştırır. Burada devreye Dr. Kristin Neff’in üzerinde durduğu öz şefkat kavramı giriyor. Öz-şefkat, başarısız olduğumuzda ya da yorgun düştüğümüzde kendimize bir dostun şefkatiyle yaklaşabilmektir. Aslında kendimize şu soruyu sormanın vaktidir: En sevdiğim arkadaşım yorgunluktan bitap düşse ona hadi kalk çalış mı derdim yoksa biraz dinlenmeye hakkın var mı?
Çözüm “Olma” İznini Geri Almak
Bu suçluluk duygusundan tamamen kurtulmak elbette ki bir günde mümkün olmayacaktır. Ancak şu adımlarla başlanabilir. Dinlenmenizi planlayın, günlük takviminize boş saat eklemek ve bu boş saati “yenilenme saati” olarak adlandırmak bu süreçte sizi motive edecek adımlardan biri olabilir. Yaşadığınız içsel suçluluk duygusunu kabul edin. O huzursuz ses geldiğinde onunla savaşmak yerine “Şu an suçluluk hissediyorum çünkü toplum bana durmanın yanlış olduğunu dayattı. Ama bu his benim gerçeğim değil.” demeyi öğrenmek içsel savaşınızı sakinleştirecek bir yaklaşım olabilir. Ve son olarak varlığınızı eylemlerinizden ayırmayı deneyin. Bugün hiçbir şey üretmeseniz de -ki her gün aynı üretkenlik seviyesinde olamazsınız- hiçbir sorunu çözmeseniz de sadece nefes alıp hayata devam ediyor oluşunuzun sizi değerli kıldığını unutmayın.
Sonuç
Yaşamı, son sürat bitirilmesi gereken görevlerden oluşan bir proje olarak görmek bizi her gün biraz daha kendimize yabancılaştırıyor. Oysa bizler birer insan kaynağı değil, hissetmeye yorulmaya ve durmaya ihtiyacı olan insanlarız. Sürekli bir şeyler inşa etme telaşı içerisindeyken içinde yaşadığımız ruhu dekore etmeyi unutuyoruz. Dinlenmek için tükenmeyi beklemek sadece susuzluktan bayılınca su içmeye benzer. Oysa ruhun kurumadan önce sulanmaya ve beslenmeye ihtiyacı vardır. Belki de şu an kendinize verebileceğiniz en büyük hediye suçluluk duymadan koltuğa uzanma ve tavanı izleme iznidir. Bu boşluk anları aslında hayatın en dolu anları olabilir. Çünkü sadece durduğumuzda kendi iç sesimizi duyabilir, gerçekten neye ihtiyacımız olduğunu fark edebiliriz. Bu konuyu başka bir yerden ele alacak olursak toprak bile her mevsim ürün vermez, nadasa bırakılması toprağın güçsüzlüğünden, verimsizliğinden değil aslında bereketinden kaynaklıdır. Bir sonraki mevsim de daha güçlü filizlenebilmesi için gereken bir moladır. O yüzden bu süreçte kendi nadas dönemlerimize de saygı duymamız gerekir.
Kaynakça
Han, B. C. (2015). The burnout society. Stanford University Press. Neff, K. (2011). Self-compassion: The proven power of being kind to yourself. Hachette UK. Odell, J. (2020). How to do nothing: Resisting the attention economy. Melville House. Pang, A. S. K. (2016). Rest: Why you get more done when you work less. Hachette UK. Raichle, M. E. (2015). The brain’s default mode network. Annual review of neuroscience, 38(1), 433-447.
