Sanatın Yolculuğu
Sanat, cümlelerin yetersiz kaldığı yerlerde kendini ifade etmenin en eski ve en güçlü yoludur. Yüzyıllar önce, ilk çağlarda henüz dil bile tam ortaya çıkmamışken insanlar mağaralara şekiller çizerek kendilerini anlattılar. Bu çizimler bir iletişim biçimiydi; belki bir uyarı, belki bir iz, belki de kendilerinden sonra gelenlere “ben buradaydım” deme ihtiyacıydı. Sanat, o zamandan bugüne binlerce dil doğsa bile hiç yok olmadan tarih sahnesinde yerini hep korudu. O binlerce dilde anlatılamayan her hisse, her duyguya bazen bir fırça darbesiyle, bazense bir heykelle ama her seferinde farklı bir yolla hayat verdi.
Munch’ın Yara İzleri
‘’her resmini kendi deyimiyle ‘yüreğinden akıttığı kan’ gibi görür’’(Baransel, 2009, ). Ünlü ressam Edvard Munch’ın da sanatı, estetikten çok daha fazlasıydı; anlatılamayanın, bastırılanın ve dayanılması zor olanın dışavurumuydu. Sesini yükselterek çığlık atmak yerine, boyalarıyla çığlık atmayı seçti. “Çığlık” başta olmak üzere birçok ölümsüz eserinde kendi yaşamından, kayıplarından, korkularından ve içsel çatışmalarından izler bıraktı. 1863 yılında Norveç’te doğan ressam, yaşamının ilk yıllarında henüz 5 yaşındayken ölümle tanışmış; önce annesini, ileriki yıllarda da ablasını verem nedeniyle kaybetmiştir. Bu kayıplardan ona kalan acı ve yasın yanında o ve kardeşleri, aşırı disiplinli, fazlasıyla dindar, çoğu zaman öfkeli ve mesafeli bir baba ile büyümüşlerdi. Edvard, günlüklerine babası ile ilgili olarak şunları yazmıştı: “Babam mizacı gereği sinirli ve takıntılı derecede psiko-nevroz boyutuna varacak kadar dindar bir adamdı. Deliliğin tohumlarını ondan miras aldım” (Der. Erdoğan, 2017).
Munch, babası gibi kendini de deli olarak tanımlıyordu. İlk kez 1871 yılında psikiyatrik tanıyla tedavi görmeye başlayan Munch, aslında iki uçlu duygu durum bozukluğu yaşamaktaydı. Ölmekten, yabancılardan, mikroplardan, boş alanlardan hatta açık alanlardan korkuyordu. Kardeşi Laura da histeri ve şizofreni tanısı alıp bir dönem hastanede tedavi almıştır. Munch, Laura’nın durumunun babasının sinirli ve aşırı dindar olasından kaynaklandığını düşünüyordu (Ahmetoğlu ve Denli, 2013). Yaşadığı kayıpların ardından evdeki bu gerilim dolu hayat, Munch’un suçluluk, korku ve kaybetme duygularını daha da yoğun yaşamasına neden oldu. Güvenli bir çocukluktan çok, duygusal olarak kırılgan bir ortamda büyüdü. Bu kırılganlık, ilerleyen yıllarda sanatının temel duygusal kaynağı hâline geldi. Hayatı boyunca yoğun kaygı, depresif dönemler ve duygusal dalgalanmalarsa peşini bırakmadı. Küçükken sık sık hastalandığı için vaktinin çoğunu evde geçirmek zorunda kalmıştır. Dış dünyadan koptuğu bu zamanlarda kendi iç dünyasını büyüttü ve resim yapmaya yöneldi.
Ruhların Otopsisi
İnsanların, nesnelerin nasıl göründüğüne detaylara girmeden hissettirdiği duyguları tuvallerine aktardı. Abartılı ve sert renkler, deforme edilmiş yüzler ve bedenler aracılığıyla kaygı, korku, yalnızlık ve acı gibi yoğun duyguları görünür kıldı; görenleri rahatlatan değil, onunla yüzleştirmeyi amaçlayan bir anlatım seçti. Munch, bu durumu kendi deyimiyle “ruhların otopsisini yapmak” olarak tanımlarken yaşam, ölüm ve umutsuzluk gibi varoluşçuluk temalarını kullandı (Gülören, 2010). Bu seçimi, onu o yıllarda henüz yeni tohumları atılan ekspresyonizm akımının önemli temsilcilerinden biri olmasını sağlayacaktı.
Munch’ın Çığlığı
Sanatçının en bilinen eseri olan Çığlık, bu içsel dünyanın en çarpıcı yansımasıdır. Endonezya’daki Krakatao Yanardağı’nın patlaması, tüm dünyada sıra dışı atmosferik olaylara yol açmış; patlamanın etkisi Norveç’te gökyüzünün günlerce kızıl tonlara bürünmesine neden olmuştur. Munch, bu durumu şu cümlelerle anlatmıştır:
“İki arkadaşımla yolda yürüyordum; güneş battı, bir melankoli dalgasına kapıldım. Birden gökyüzü kıpkızıl bir renk aldı. Durup parmaklıklara yaslandım. Alev alev gökyüzü, mavi fiyordun ve şehrin üstünde kan ve kılıç gibi sarkıyordu. Arkadaşlarım yola devam etti; ben ise büyük bir endişeyle öylece duruyor ve doğada sonsuz bir çığlığı hissediyordum sanki” (Yüzgüller, 2021). İşte Çığlık tablosunu, o an yaşadığı yoğun kaygı ve panik anından ilham alarak oluşturmuştur. Figürün ağzını açarak attığı sessiz çığlık, yalnızca bireysel bir korkuyu değil; insanın varoluşsal kaygısını da simgeler. Bükülen, dalgalanan gökyüzü ve yüzün neredeyse insanlıktan çıkmış hâli, duygunun bedeni ve mekânı nasıl ele geçirdiğini gözler önüne serer. Kaygısından ve paniğinden aldığı ilhamını tuvale işleyişi, yaşadığı duyguların bedeni ve mekânı ele geçirecek kadar yoğun olduğunu bize gösterir. Bu resim, onun iç dünyasında yaşadıklarının ağırlığının bir yansımasıdır. O, korkularını bastırmak ya da estetikle yumuşatmak yerine olduğu hâliyle bize göstermeyi tercih etmiştir. Bu nedenle eserleri izleyiciyi sakinleştirmez; aksine rahatsız eder, durdurur ve yüzleştirir. Onun sanatı, üretimden çok bir baş etme mekanizmasıdır. Ruhsal kırılganlıkların bir zayıflık değil, insan olmanın doğal bir parçası olduğunu hatırlatır.
Evrensel Bir Duygunun Görselleştirilmesi
Çığlık ise yalnızca bir panik anının betimlemesi değil; kaygının, çaresizliğin ve yalnızlığın evrensel bir temsiline dönüşür. Bugün hâlâ Munch’un eserlerinin bu denli güçlü olmasının nedeni de budur; çünkü anlattığı şey bir döneme ya da bir kişiye değil, insan ruhunun en kırılgan yanlarına aittir. Bize insan olduğumuzu, yaşadığımız kaygı ve panik gibi duyguların nasıl görünür olabileceğini gösterir. Munch’un boyalarla attığı bu çığlık, aradan geçen onca yıla rağmen farklı bedenlerde, farklı biçimlerde yankılanmaya devam etmektedir. Bu eser, modern insanın yaşadığı varoluşsal kaygı durumunun en ikonik görselleşmesidir.
