Özgül öğrenme güçlüğü, anne babaların çocukları için en çok endişe duyduğu konulardan biridir:
Acaba çocuğum disleksi mi?
Bu sorunun yanıtı için önce öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini anlamak önemlidir.
Öğrenme Nasıl Gerçekleşir?
Öğrenme, 4 aşamada gerçekleşir: Bilgi, duyu organları aracılığıyla beyne girer ve algılanır; burada edinilen bilgi işlenir, yani anlaşılır, yorumlanır ve kaydedilir. Edinilen bilgi, tekrar kullanılmak üzere bellekte depolanır. Son olarak kullanılacağı zaman bu bilgi bellekten çağrılır ve kullanılacağı şekilde sözel ya da fiziksel çıktılara dönüşür. Bu aşamalar sonucu öğrenme gerçekleşir.
Öğrenmede bir diğer önemli husus ise, öğrenmenin de fiziksel gelişim gibi belli gelişim evrelerinden geçmesidir. Ayrıca bu özgül öğrenme güçlüğünü anlamak için de bu aşamaların bilinmesi önem taşır. Kurama geçecek olursak, Piaget’in bilişsel gelişim kuramına göre çocuklar aşamalı şekilde öğrenir. Öğrenme algısal öğrenme ile başlar. Çocuk bu aşamada görme, dokunma, koklama, tatma gibi duyuları aracılığıyla öğrenir ve çevresindeki nesneleri şekil, koku, renk gibi özellikleriyle kavramaya başlar. Sonrasında bu nesneleri birbirinden ayırt etmeyi ya da aynı olanları birleştirerek sınıflandırmayı, aralarında bağlantı kurmayı öğrendiği ayırt edici-birleştirici döneme geçer. Bu sınıflandırma becerisi, çocuğun matematik öğrenmesinin temellerini atar. Bu becerilerin kazanılabilmesi için çocuklara yeterli ve uygun ortamın sunulması, ebeveynler için dikkat edilmesi gereken bir konudur. Örneğin, çok fazla konuşulmayan bir ortamda büyüyen çocuk, kelimeleri öğrenmede geri kalabilir ve işitsel olarak ayrıştırma becerisini yeterince geliştiremeyebilir.
Edinilen bilgiler bir sonraki aşama olan özümleme aşamasında çocuk tarafından benimsenir ve gerektiğinde kullanılır. Bununla beraber ince-kaba motor aktiviteler ve çocuğun beden farkındalığının gelişimi de bu süreçle paralel ilerler. Diğer aşama uyumdur; özümsenen bilgiler ve beceriler artık yeni durumlarda uygun şekilde kullanılır. Çocuk, daha önce karşılaşmadığı bir durumda var olan bilgileri yeni duruma uyarlayarak problemleri çözer. Bu aşamada zihinsel esneklik artmaya başlar, çocuk daha yaratıcı düşünmeye başlar ve alıcı ile ifade edici dil fonksiyonları gelişir. Son aşama olan sembolik öğrenme aşamasında, edinilen bilgiler semboller aracılığıyla aktarılır ve çocuk akıl yürütmeye başlar. Bu aşamaların herhangi birinden yeterli ve sağlıklı şekilde geçemeyen çocuklar, öğrenme güçlüğü yaşarlar.
Özgül Öğrenme Güçlüğü Nedir?
Özgül öğrenme güçlüğü, öğrenmenin birçok alanını etkileyen yapısal (nörolojik) bir sorundur. Bilgilerin edinilmesini, saklanmasını, anlaşılmasını, düzenlenmesini ve kullanılmasını etkileyen bu bozukluklar doğumla birlikte başlar. Bu durum %25–%60 oranında genetiktir; dislektik çocukların ailesinde de disleksi görülebilir. Bunun dışında özgül öğrenme güçlüğü yaşayan çocuklarda zekâ problemi olmaz; normal veya normalin üstünde zeka seviyelerine sahiptirler. Bu tanıyı almadan önce dikkat edilmesi gereken noktalar ise çocuğun beyninde patolojik bir sorunun olmaması, duyusal bir özrünün bulunmaması ve birincil bir psikiyatrik hastalığının olmamasıdır.
Özgül öğrenme güçlüğünün 4 temel alanı vardır:
-
Disleksi: Okuma-yazma ve sözel ifade alanını etkiler.
-
Diskalkuli: Matematik hesaplama, sayılarla ilgili alanlarda zorluk yaşanır.
-
Dispraksi: İnce motor aktivitelerde zorlanma, hareket planlamasında güçlük, göz-el koordinasyon problemleri.
-
Disgrafi: Yazma alanında görülen sorunlardır.
Belirtileri Nelerdir?
Okul öncesi dönem için belirtiler: Geç konuşmak, sözcükleri karıştırmak, geometrik şekil çizmede güçlük, kaşığı veya kalemi yanlış şekilde tutmak, baskın olan elini seçmekte (sağlak veya solak) gecikmek, sakarlık, koordinasyon gerektiren aktivitelerde zorlanmak (ip atlama, bisiklet sürmek), sağ-sol yön kavramlarını öğrenmede zorluk, sayı-harf-renk öğrenmede güçlük, dikkat sorunları, kitabı ters tutmak, sınıflandırma ve ayırt etme sorunları görülebilir.
Okula başlamasıyla beraber özgül öğrenme güçlüğü olan çocuk akademik alanda zorluklar yaşamaya başlar; yazma-okuma-matematik becerilerinde güçlükler ortaya çıkar, sayıları karıştırma, harfleri karıştırma sorunları sıkça karşımıza çıkar; b-d-p gibi birbirine benzeyen harflerin görüntüsü, yazımı ya da sesleri karıştırılabilir ve doğrusunu göstermenize rağmen bu devam edebilir. Sözcük aralarında boşluk bırakmayabilir, defterdeki yazı çizgisini taşırabilir, tahtadaki yazıyı deftere geçirmek zor olabilir. Bazı derslerde iyi olabilirken, bazı derslerde ve ödev yapmada zorlanabilir. Bu durum okul başarısını düşürebilir. Çocuklar görsel, dokunsal, mekânsal, işitsel, kinestetik algıda zorluk yaşayabilir. Aynı zamanda sosyal ve duygusal alanda da sorunlar çıkabilir; yaşıtlarına göre daha çocuksu olabilirler, sosyal ortama uyum sağlamakta zorlanabilirler, dalgın olabilir, kendilerine güvenleri az olabilir. Okul reddi ve okuldan kaçma görülebilir. Ebeveynler genelde “Çocuğum zeki ama başaramıyor, dikkatini vermiyor” gibi söylemlerde bulunabilir.
Çocuk, genelde ebeveyn, okul çevresi ve toplum tarafından tam olarak anlaşılamaz. Çoğu zaman farkında olmadan kırıcı sözler ya da benlik saygısını zedeleyici, aşağılayıcı davranışlar sergilenebilir. Çocuğun zekâ problemi olduğu düşünülür ve çocuk erken dönemde birçok travmatik öğrenme deneyimi yaşar. Bu durum çocukta “Beceriksizim, başaramam, değersizim, aptalım, dikkatsizim” gibi olumsuz inançların gelişmesine neden olabilir. Bu da öğrenme güçlüğünün seyrini olumsuz etkileyebilir.
Oysa dislektik çocukların yaratıcılıkları yüksektir; sanat, müzik, oyun, spor, tasarım gibi alanlarda yeteneklidirler. Ancak bu yetenekler erken dönemde fark edilmezse körelir, akademik yaşam ise kelimelerle dolu olduğu için zorlu geçebilir. Ancak kendindeki yeteneği fark eden çocuklar potansiyellerini daha iyi kullanabilir.
Destek ve Müdahale
Öğrenme güçlüğünün etkileri ömür boyu sürse de çocuklar doğru destekleme ile hayatlarını normal ve sağlıklı bir şekilde sürdürebilirler. Burada ilk yapılması gerekenlerden biri çocuğun travmatik deneyimlerinin sağlıklı şekilde ele alınmasıdır. Bu nedenle çocuğun psiko-pedagojik destek alması önemlidir. Ayrıca çocuğun hangi alanlarda güçlü olduğu ve hangi alanlarda güçlük yaşadığı tespit edilmelidir.
Özgül öğrenme güçlüğü yaşayan bir çocuk için çok yönlü ve kişiye özel müdahaleler yapılması gerekir; tek bir yöntem yeterli kalmayabilir. Ayrıca tıbbi muayene de önemlidir. Psiko-pedagojik değerlendirmede çocuğun ebeveynleri ve öğretmeniyle iletişime geçerek çocuğun gelişimi, zekâ düzeyi, duygusal, görsel, işitsel, dokunsal, mekânsal ve kinestetik algısı; okuma, yazma, matematik becerileri ve davranışları değerlendirilmelidir. Öğrenme, dikkat, algılama, problem çözme, iletişim, sosyal ilişkiler ve öz denetim becerilerinin geliştirilmesine odaklanan metakognitif bir yaklaşımla tedavi veya rehabilitasyon planlanabilir.
Unutulmamalıdır ki disleksi bir engel değildir, farklı bir öğrenme yoludur. Erken tanı ve doğru destek, çocuğun özgüvenini korur ve potansiyelini en iyi şekilde kullanmasına olanak tanır.
Kaynakça
Ümran Korkmazlar (2006). Çocuklarda Özgül Öğrenme Güçlüğü ve Disleksi.
