Kişilik, bireylerin doğuştan gelen özellikleriyle ve çevresel faktörlerin birleşmesiyle oluştuğu bireysel bir yapıdır. Her bireyin kişilik yapısı kendine özgüdür. Bu yapı bireylerin biyolojik ve psikolojik sosyal yapılarına etki etmektedir. Mükemmeliyetçilik de bu yapılara etki eden kişilik türlerinden biridir. Alanında uzman kişiler tarafından literatüre net bir tanım kazandırılamamış olsa da genel geçer tanım olarak mükemmeliyetçilik, ulaşılması mümkün olmayan standartlar bütünü olarak tanımlanmıştır (Burns, 1980; Frost vd., 1990; Hamackek, 1978).
Bunun yanı sıra belirli şeylerin daima düzenli olması, aşırı detaycılık ve hatalara tahammülsüzlük, başarısızlık korkusu gibi örnekler de ek tanımlamalara girebilir (Flett vd., 1991; Hewitt vd., 1994).
Mükemmeliyetçilik algısında olan insanlar, gerçekleşmesi imkânsız olan hedefleri belirlerler ve o hedeflere zorlanmayarak ya da tam tersi aşırı zorlanarak ulaşırlar. Kendi değer algılarını tamamen başarı ve üretkenlik gibi etmenlerle şekillendirirler (Burns, 1980, s. 34).
Mükemmeliyetçiliğin temeli ilk olarak psikanalitik kuramlarla ele alınmıştır. Freud, Adler ve Horney gibi bu alanda önde gelen kuramcılar mükemmeliyetçiliği kendi fikir ve düşünceleriyle açıklamışlardır.
Sigmund Freud’un yapısal kişilik kuramındaki bir evre olan süper ego evresi, toplumsal kurallar bütününe ve mükemmel olma anlayışına dayalıdır. Bu kişilik yapısına göre birey, id ve egodaki kontrolsüz ve ahlaki yoksunluğunu süper ego sayesinde mükemmelleştirir.
Adler ise mükemmel olmayı, bireyin aşağılık kompleksinin bir yansıması olarak ifade eder. Karen Horney ise çocukluğunda ebeveynleri tarafından yeterince sevgi görmeyen bireylerin, çevrelerine karşı geliştirdikleri düşmanca duyguları bastırmakta başarısız olup temel bir kaygı geliştirmeleri ve bunları erişkinlik çağına taşımalarıdır. Bu taşıdıkları unsurlardan biri mükemmel olma dürtüsüdür.
Buna ek olarak Horney, bireylerin mükemmel olma isteminin, “Eğer hiç hata yapmaz ve mükemmel olursam kimse beni eleştiremez.” gibi düşünce kalıplarıyla özünü gerçekleştirmeye çalıştıklarını ve bunun sonucunda “idealleştirilmiş benlik imgesi”nin ortaya çıktığını vurgulamaktadır.
Mükemmeliyetçi Bireylerin Kişilik Özellikleri
Kişilik, kişileri birbirinden ayıran en temel özelliklerin toplandığı bir havuz gibi düşünülebilir. Her daim gelişim ve değişim içerisindedir. Bundan dolayı kendine ait dinamikleri vardır.
Mükemmeliyetçi bireylerin de kendi kişilik potansiyelleri üzerinde geliştirdikleri birtakım etmenler bulunmaktadır. Mükemmeliyetçi insanlar, bir işe başlamadan önce son derece titiz ve pür dikkat olurlar. Tasarladıkları planların son derece kusursuz olmasına özen gösterirler. Çalıştıkları planlar ya da bir iş üstündeyken mola vermek onlar için çok büyük bir hata olarak algılanır. Çalıştıkları iş üzerinde yoğunlaştıkları zaman etrafları son derece temiz ve düzenli olur. Böylelikle programlarını organize ederken hata oranını minimize etmiş olurlar (Seyyar, 2004, s. 47).
Mükemmeliyetçi bireylerin hayata karşı bakış açıları “ya hep ya hiç” felsefesine dayanmaktadır. Yani onlar için olayların karmaşık olması veya durumdan duruma değerlendirme gibi süreçlerden daha çok, olayları sadece doğru ya da yanlış olarak değerlendirmeleri mevcuttur (Antony & Swinson, Mükemmeliyetçilik, Dost Sandığınız Düşman, 2000, s. 71). Çünkü bu düşüncenin kökeninde bireysel standartlarını çok yüksek tutma eğilimi yatmaktadır.
Bu tür düşünce kalıpları ve fikirlere sahip olan bireylerde anksiyete, öfke kontrol problemleri ve depresyon gibi patolojik rahatsızlıklar görülebilmektedir. Çevrelerindeki insanlara karşı genel olarak öfke duygusu hâkimdir; ancak kendi kendilik algısılarında özgüvensizlik ve yetersizlik hissi, kaygı problemleri ve depresyon belirtileri eşlik etmektedir (Flett & Hewitt, 2002, s. 7).
Bunlara ek olarak, mükemmeliyetçi bireylerde sürekli felaket senaryoları kurma, benliklerinde hassasiyet, öğrendiklerini süzgeçten geçirme ve zihin okuma gibi özellikler de görülmektedir (Antony ve Swinson, 2000).
Mükemmeliyetçi kişilik özelliklerine sahip olan bireylerde bazı özellikler mevcuttur: kontrolsüz güven, aşırı telafi, kusursuz düzenlilik ve titizlik, aşırı derecede organize etme ve listeleme davranışı, erteleme, hata yaptıkları zaman mükemmeli yakalayamama korkusu ve mevcut şartlardaki durumları sınırlarına kadar zorlama süreçlerini davranışlarına yansıtma (Frost, Marten, Lahart & Rosenblate, 1990, s. 461).
Mükemmeliyetçiliğin Nedenleri
(Barrow & Moore, 1983, s. 612)’ye göre mükemmeliyetçilik kişilik özelliklerinin temeli çocukluk dönemine dayanmaktadır. Birey, çocukluktan itibaren ebeveynlerinin onayını alma ve kabul görme gereksinimlerini sergilemeye çalışır. Mükemmeliyetçilik algısının geliştiği bireylerin ebeveynleri, genelde çocuklarının davranışlarını olumlu izlenimler ve sağlıklı bir iletişimle karşılamak yerine öfke, suçlayıcı tavır ve benzeri tutumlarla karşılarlar. Dolayısıyla bu tür davranışlara maruz kalan çocuklarda özgüven eksikliği ve başarısızlığa karşı suçluluk ve utanç duygusu gelişir.
Ebeveynlerin bu algının gelişmesinde rol oynayan tutumlarına şunlar örnek verilebilir: aşırıya kaçan eleştiriler, aile içerisinde belirli standartların yoksunluğu, sosyal ve çevresel etkenlerin baskısı, annenin aşırı kontrol takıntısı vb. etkenler mükemmel olma algısının temelinde yer alan durumlardır (Chang, 1998, s. 237).
Mükemmel olma duygusunu benimsemiş insanlarda, kendileri ve çevreleri hakkında rasyonel düzlemde olmayan kalıpsal inanışlar, sürekli onaylanma ihtiyacı, gerçekleşmesi imkânsız ya da imkânı zor beklentiler, kendileri haricindeki diğer insanların da mükemmel olmasını istemeleri gibi etkenler mevcuttur (Cook, 2012).
Sonuç
Sonuç olarak mükemmeliyetçilik, bireylerin kişilik yapılanmalarında önemli bir rol oynayan hem avantajları hem de dezavantajları bulunan bir kişilik türüdür. Erken çocukluk döneminden itibaren başlayıp ebeveynlerin, çevresel faktörlerin ve kişilerin kendi standart düzeyleriyle şekillenen bu olgu, başarıya odaklanmayı; düzenli ve disiplinli olmayı teşvik eder. Aynı zamanda kaygı, depresyon ve öfke kontrol problemleri gibi patolojik rahatsızlıklara da zemin hazırlamaktadır. Bu sebeple mükemmeliyetçilik, sadece bireysel bir özellik değil; psikolojik sağlık, biyolojik ve sağlıksal noktalara etki eden çok yönlü bir olgudur.
Kaynakça
Eravşar, H. (2021). Mükemmeliyetçilik. İstanbul: İksad Publishing House.
Özgüngör, S. (2003). Mükemmeliyetçilik ve özerklik destekleyici davranışların amaç tarzları ile ilişkisi. Cilt 28, Sayı 127, 23-30.
Yıldırım, B., & Sarıçam, H. (2022). Beliren yetişkinlerin mükemmeliyetçilik ve psikolojik kırılganlık düzeylerinin incelenmesi. Erciyes Akademi, 36(1), 228-252. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1059991
