Hayat bazen kafamızın içinde kopan fırtınalarla daha da karmaşık hale geliyor. Kimi zaman bu fırtınalar, yeme alışkanlıklarımıza kadar sızıyor. Ne yediğimiz, ne zaman yediğimiz hatta yemekten ne hissettiğimiz, sadece fiziksel sağlığımızı değil, ruhsal durumumuzu da anlatıyor aslında. Bu yüzden yeme bozukluğu, sadece “az yemek” ya da “çok yemek” değildir. Aslında altında yatan psikolojik dinamiklerle çok daha derin bir konudur. İşte burada devreye psikoeğitim giriyor.
Psikoeğitim, kişinin yaşadığı problemleri anlamasını kolaylaştırmak, farkındalık düzeyini artırmak ve çözüm yollarını keşfetmesini sağlamak için yapılan rehberliktir diyebiliriz. Özellikle yeme bozukluklarında, kişi yaşadığı sorunun adını bile koyamayabilir. “Sürekli yemeği düşünüyorum”, “Yedikten sonra pişman oluyorum”, “Aç değilim ama yine de yiyorum” gibi cümleler aslında daha büyük bir şeyin sinyali olabilir.
Yeme Bozukluğu Ne Değildir?
Önce bir yanlış anlamayı düzeltelim. Her sağlıklı beslenmeye çalışmak, yeme bozukluğu değildir. Ama örneğin, dışarıda arkadaşınla otururken bile sadece kaç kalori olduğunu hesaplamak, yemekle ilgili obsesif düşünceler geliştirmek ve bu yüzden sosyal hayatından bile kısarsan, orada biraz durmak gerekir. Çünkü yeme bozukluğu, sadece bedenle değil, zihinle de savaşmaktır.
Peki Nedir Yeme Bozukluğu?
En yaygın üç yeme bozukluğu vardır: Anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu.
-
Anoreksiya genellikle kişinin kendini aşırı kilolu görmesiyle başlar. Gerçekten çok zayıf olsa bile daha da zayıflamak ister.
-
Bulimiyada ise kişi tıkınırcasına yer, ardından kendini kusturarak, aşırı egzersiz yaparak veya başka yollarla bunu telafi etmeye çalışır.
-
Tıkınırcasına yeme bozukluğunda ise kişi çok kısa sürede çok fazla yemek yer ama ardından herhangi bir telafi davranışı yapmaz. Sıklıkla suçluluk ve utanç duyguları eşlik eder.
Ve bu bozukluklar sadece kadınlarda değil, erkeklerde de görülür. Üstelik bu durumlar sadece zayıf görünme arzusu değil, kontrol ihtiyacı, değersizlik hissi, özgüven eksikliği gibi duygularla da çok bağlantılıdır.
Günümüz Dünyasında Bu Kadar Yaygın Olmasının Sebebi Ne?
Bunu anlamak için biraz çevremize bakalım. Sosyal medyada sürekli “fit vücutlar”, “glutensiz hayatlar”, “temiz beslenme” gibi şeyler görüyoruz. Kötü bir şey mi? Hayır. Ama bazen bu içerikler fark etmeden insanları tetikleyebiliyor. Özellikle ergenlik dönemindeki gençler, bedenlerini bu filtreli hayatlarla karşılaştırıyor. Ve sonuç? Sürekli kendinden memnuniyetsizlik.
Örneğin, TikTok’ta bir gün boyunca sadece “what I eat in a day” (bir günde ne yedim) videoları izleyen biri, normal yemek yediğinde bile suçluluk hissedebiliyor (bkz. Levine & Murnen, 2009).
Bir Yeme Bozukluğunu Anlamak Kolay Değil
Çünkü dışarıdan her şey normal görünebilir. Kimi çok zayıftır ama asla yardım istemez. Kimi gizli gizli yemek yer, sonra saklamak için elinden geleni yapar. Hatta bazen kişi bile kendinde bir sorun olduğunu kabul etmez. O yüzden psikoeğitim, kişinin kendini tanımasına yardımcı olur.
-
“Kendimi niye bu kadar kontrol etmeye çalışıyorum?”
-
“Neden yemekten sonra kötü hissediyorum?”
-
“Bu his bana nereden tanıdık geliyor?”
Bu sorular, sadece sorunun farkına varmak için değil, çözüm yolculuğu için de önemlidir.
Ne Yapmalı?
-
Kendine karşı dürüst ol. Her şeyi anlatmak zorunda değilsin ama hislerini bastırmak uzun vadede sana zarar verir.
-
Bir uzmandan destek al. Psikolog, psikiyatrist ya da diyetisyen fark etmez. Hepsi bir bütünün parçasıdır.
-
Sosyal medyayı filtrele. Gerçek hayatla ekran arasındaki farkı unutma. Filtreli hayatlar, filtresiz sorunlara sebep olabilir.
-
Yemekle ilişkinin sadece fizyolojik olmadığını fark et. Bazen yemek, yalnızlığımızı bastırmak için bir yol olur. Bazen de kontrol edemediğimiz tek şey gibi gelir. O yüzden yemek, sadece yemek değildir.
İşte Bazı Davranışçı Öneriler:
1. Yemek Günlüğü Tut (Ama Kalori Saymak İçin Değil!)
Bu günlük, ne yediğinden çok, ne hissettiğini fark etmek için.
Her öğünden sonra şu 3 soruyu yaz:
-
Ne yedim?
-
Yedikten sonra ne hissettim?
-
Aç mıydım yoksa duygusal olarak mı yedim?
2. Yemek Zamanlarını Yapılandır
Öğün atlamak ya da tüm günü 1 öğünle geçiştirmek, sonrasında tıkınma riskini artırır.
Öneri: 3 ana + 2 ara öğünlük bir çerçeve çiz. Aç olmasan bile küçük bir şeyler yemek, bedeni ve zihni “güvendesin” diye sakinleştirir.
3. “İyi” ve “Kötü” Yiyecek Etiketlerini Bırak
Tüm yiyeceklerin bir yeri vardır.
Çözüm: Yasaklamak yerine “bazen” yiyeceğin bir şey olarak gör. Yasak olan, cazibesini katlar.
4. Duygularınla Baş Etmek İçin Yeni Yollar Denemeye Başla
Öfke, stres, yalnızlık gibi duygular karşısında yemek dışında yollar dene.
Davranış deneyi: “Bir dahaki sefere öfkelendiğimde 10 dakika yürüyüş yapacağım, sonra istersem yine yerim.”
5. Yeme Ortamını Düzenle
Yalnızca yemek yemek için otur. Doyduğunu fark etmek hedefin olsun.
Son Söz
Yeme bozukluğu, sadece kilo, yemek ya da beden meselesi değildir. Bu bozukluklar aslında bir çığlıktır. “Bir şeyler yolunda gitmiyor” diyen iç sesin dışa vurumudur. Bu yüzden sadece beslenme programı değiştirerek çözülmez. Asıl ihtiyaç, kişinin kendiyle olan ilişkisini onarmasıdır.
Yani yeme bozukluğu yaşayan birini gördüğünüzde, ona “bir şeyler ye” ya da “zayıflamışsın” demek yerine, “İyi misin?” demek çok daha kıymetlidir.
