Geçen hafta bir arkadaşımın sosyal medyadaki bir paylaşımına denk geldim. Yemyeşil bir bahçede, kahvesi elinde, gülümseyerek çekilmiş bir fotoğraf. Altında kısa ama özenle seçilmiş bir not: “Küçük anların tadını çıkarmak…” Birkaç gün sonra o arkadaşımla buluştuğumda anlattı: O fotoğrafın çekildiği gün, işte çok ağır bir tartışma yaşamış ve eve ağlayarak gitmiş.
Mutluluğu Sergilemek mi, Yaşamak mı?
Psikoloji literatüründe “self-presentation” yani benlik sunumu dediğimiz kavram aslında yeni bir kavram değil. İnsanlar her zaman başkalarına belirli bir imaj yansıtmaya çalışmıştır. Ancak sosyal medya bu eğilimi bambaşka bir boyuta taşıdı: Artık benliğimizi sadece yüz yüze ilişkilerde değil, günün her saatinde, binlerce insana aynı anda sergiliyoruz.
Aslına bakarsanız sergilediğimiz şey genel olarak mutluluktur. Tatiller, başarılar, güzel yemekler, neşeli anlar. Peki ya kaygı dolu sabahlar? İşe gidemediğimiz o Pazartesiler? Aylarca süren ilişki yorgunlukları? Bunlar neredeyse hiç karelerde görünmez. Bu noktada kendimize dönüp bir sormamız gerekiyor: Bu seçici paylaşım zararlı mı? Her şeyi paylaşmak zorunda mıyız? Hayır, tabii ki değiliz. Sınır koymak sağlıklıdır. Ancak sorun, neyi paylaştığımızdan çok neyi içselleştirdiğimizde başlıyor.
Z Kuşağı ve Ekranın içinde Büyümek
Bir psikolog olarak yoğunlukla genç yetişkinlerle çalışıyorum. 19 yaşında bir üniversite öğrencisi geçen ay şöyle demişti: “Herkesin hayatı çok canlı ve bir film gibi, benimki sadece durağan bir hayat.” Arkasından güldü ama gözlerinde ciddi bir ağırlık vardı. Z kuşağı kabaca 1997-2012 yılları arasında doğanlar sosyal medyayla birlikte büyüyen ilk nesil. Bu kuşak için ekran, gerçekliğin bir yansıması değil; gerçekliğin kendisiyle eş değer hale geldi. Kimlik gelişiminin en kırılgan dönemlerinde, yani ergenlikte, sürekli bir “beğenilme” ve “görülme” baskısıyla karşı karşıya kaldılar.
Sonuç ne oldu? Araştırmalar, 2012’den itibaren akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla eş zamanlı olarak genç kadınlarda depresyon ve kaygı oranlarının belirgin biçimde arttığını gösteriyor. Bu bir tesadüf değil. Bir nesil, kendi gerçek duygularını keşfetmeden önce o duyguları nasıl “göstermesi” gerektiğini öğrendi. “Estetik” bir oda fotoğrafı için saatlerce düzenleme yapan, her paylaşımın altına “good vibes only” yazan, ama gece yalnız kalınca ne hissettiğini bilemeyen bir genç… Bu tablo artık istisna değil.
Başkasının Özeti İle Kendi Bütününüzü Kıyaslamak
Sosyal psikologların “sosyal karşılaştırma” olarak tanımladığı süreç şöyle işliyor: Siz, gerçek hayatınızın tamamını yorgunluğunuzu, çelişkilerinizi, başarısızlıklarınızı yaşarken; başkasının hayatının yalnızca özenle seçilmiş, filtre uygulanmış özetini görüyorsunuz ve bu ikisini birbiriyle kıyaslıyorsunuz.
Gündelik hayattan bir örnek verelim: Arkadaşınızın yurt dışı tatil fotoğraflarını kaydırırken içinizde hafif bir sıkışma hissediyorsunuz. “Ben neden bu kadar sıradan bir hayat yaşıyorum?” diye soruyorsunuz kendinize. Oysa o arkadaşınız o tatilde eşiyle tartışmış, bavulunu kaybetmiş, dönüşte kredi kartı borcuyla yüzleşmek zorunda kalmış olabilir. Siz bunları görmüyorsunuz. Sadece güneşi, denizi ve gülümsemeyi görüyorsunuz. Araştırmalar, sosyal medyayı pasif olarak tüketmenin yani sadece kaydırıp bakmanın depresyon ve kaygı belirtileriyle güçlü bir ilişki içinde olduğunu gösteriyor. Aktif kullanım, yani yorum yazmak, paylaşmak, bağlantı kurmak, bu ilişkiyi tersine çevirebiliyor. Fark küçük gibi görünebilir ama psikolojik olarak büyük: Tüketici mi oluyorsunuz, yoksa katılımcı mı?
Asıl Tehlike: Kendi Duygularınıza Yabancılaşmak
Mutluluk performansının en sessiz ve en tehlikeli sonucu şu: Zamanla gerçekte ne hissettiğinizi kendinizden de saklamaya başlayabilirsiniz. “İyi görünmem lazım” kaygısı o kadar içselleşir ki, hüzün, öfke ya da hayal kırıklığı hissettiğinizde bunu bir kusur gibi algılamaya başlarsınız. “Aslında mutsuz olduğumu fark etmedim, çünkü sürekli bir şeyler paylaşıyordum, aktif görünüyordum dolayısıyla o anlarda kendimi mutlu hissediyordum” diyen danışanlarım var. Paylaşmak, bir tür uyuşturucu işlevi görüp: gerçek duyguyla yüzleşmek yerine, o duygunun güzel versiyonunu ürettiler. Oysa psikolojik olarak sağlıklı olmanın temel taşlarından biri hem kendimize hem de güvendiğimiz kişilere karşı duygusal dürüstlüktür. “Her şey yolunda” demek bir süre sonra gerçekten öyle hissetmemizi engeller. Çünkü kabul edilmeyen bir duygu yok olmaz; içeride birikir.
Peki Ne Yapmalı?
Sosyal medyadan tamamen uzak durmak tabii ki çok zor. Ama kendinize birkaç basit soru sormanızı öneriyorum. Bir sonraki paylaşımı yapmadan önce: “Bunu paylaşmak istediğim için mi yapıyorum, yoksa paylaşmak zorundaymışım gibi hissettiğim için mi?” Başka birinin paylaşımına bakarken: “Bu kişinin tüm filmini mi izliyorum, yoksa yalnızca fragmanını mı?”
Özellikle gençlere şunu söylemek istiyorum: Hayatınızın “estetik” görünmemesi, onun değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Sıradan bir günde bir bardak kahve, hiçbir şey yapmadan sadece o anın içinde kalmak ya da bir akşam üzeri okuduğunuz bir kitap sizi gerçek kendiniz gibi hissettirecektir. Üstelik fotoğraf çekilmeyi hak etmeyen anlar değil; sadece ekrana sığmayan gerçek siz gibi. Sosyal medyadaki mutluluk güçlü, çekici ve sürekliliği varmış görünür. Ama bizler her gün o yalanla değil, gerçek hayatımızla baş başayız ve gerçek hayat karmaşık, bazen biraz eksik, inişli çıkışlı haliyle ancak ona dürüstçe bakarsak anlam kazanır.
