İki Farklı Kıta, Benzer Semptomlar
Amerikalı genç bir kadın gece garip sesler duyduğunu ve kökeni bilinmeyen varlıklar gördüğünü iddia etmesi üzerine doktora götürülür. Doktorlar kadına DSM kriterlerine göre hemen şizofreni tanısı koyarlar. Haydi bu sefer hikayeyi biraz değiştirelim. Rotamızı Hindistan’ın bir köyünde yaşayan ve yukarıdaki benzer belirtileri gösteren genç bir adama çevirelim. Bu genç ise ailesi tarafından bir şifacıya götürülür. Kötü ruhların bedenini ele geçirdiğine inanılan adama dualar okunur, tütsüler yakılır ve çeşitli ritüeller düzenlenir. Bu iki örnekteki kişilerin benzer semptomları olsa da yaşadıkları deneyimin tanısı ve tedavisi ne kadar çok farklı olduğunu görüyoruz. Bu psikolojinin biyolojik olmasının yanında kültürel bağlam ile de şekillendiğini göstermekte.
Beyaz Önlüğün Göremediği Yer
Eskiden ruhsal hastalıkların dünyanın her yerinde aynı olduğu, kişinin dilinden, toplumundan ve çevresinden etkilenmediği düşünülüyordu. Ancak günümüzün teknolojik ilerlemesi sayesinde bu evrensel anlatıları farklı kültürlerde analiz edebiliyoruz. Bugün biliyoruz ki; “delilik”, “depresyon” veya “travma” olarak etiketlediğimiz kavramlar, kültürden kültüre değişebiliyor. Bu, nerede yaşadığınıza, neye inandığınıza ve içinde bulunduğunuz toplumun ruhsal sıkıntıları nasıl gördüğüne göre değişiyor. Yukarıdaki örnek gibi, ABD’de şizofreni hastası olan bir birey, Hindistan’da kötü ruhlar tarafından ele geçirilmiş olarak görülebilir. Bu nedenle, ruhsal sağlık hakkındaki evrensel şemaları daha geniş bir kültürel ve sosyolojik bağlamda sorgulamak çok önemlidir. Tam da bu noktada psikoloji ve antropoloji iç içe geçiyor.
Psikolojinin Kayıp Halkası: Antropoloji
Ruhsal hastalıklar toplumlar arasında her zaman aynı şekilde deneyimlenmez ve ifade edilmez. Arthur Kleinman ve Byron Good gibi antropologlar, Batı psikiyatrisinde kullanılan “depresyon”, “anksiyete” veya “psikoz” gibi terimlerin kültürel olarak nötr olduğunu ve evrensellikten uzak olduğunu vurgular. Kleinman, Hastalık Anlatıları adlı eserinde “hastalık” (biyolojik işlev bozukluğu) ile “rahatsızlık” (bu durumun kültürel ve kişisel deneyim boyutu) arasında ayrım yapar. Bir ülkede duygu durum bozukluğu olarak adlandırılabilecek bir durum, başka bir ülkede ruhsal dengesizlik veya manevi bir sınav olarak görülebilir. Bizler sadece biyolojik olanla ilgilenirsek, insanın ruhunu anlatan o kültürel hikayeleri arka plana atmış oluruz.
Ruhun Anadili: Acı Her Dilde Aynı mı Konuşur?
Her toplumun acıyı ifade etmek için kullandığı bir semptom dili vardır. Örneğin Batılı bir hasta mutsuzluğunu “kendimi değersiz hissediyorum” diyerek açık bir dille ifade ederken; Doğu kültürlerinde aynı hissi “kalbim sıkışıyor, vücudumda bir ağırlık var” gibi somatik bir şekilde dile getirebilir. Kleinman’ın Açıklayıcı Modeller kuramı işte tam burada devreye girer. Bir hastaya kendi hissettiklerini anlamlandırmaları için “Sizce bu soruna ne sebep oldu?” veya “Bu durum sizce neden tam şimdi başladı?” gibi sorular sorulmalıdır. Kişinin kendisi ve yaşadığı kültüre bağlı bu soruların cevabı şekillenecektir. Bu sorular, hastanın kendi dünyasında bir anlam ifade eder ve iyileşme süreci bu anlam üzerinden kurulmalıdır.
Kimin Gözüyle Bakıyoruz: Dışarıdaki Gözlemci mi, İçerideki Ses mi?
Kültürel farklılıkları anlamanın en güzel yöntemlerinden biri “etic” ve “emic” tanımlarıdır. Etic bakış açısı, bir kültürü dışarıdan bir yabancı gözüyle, evrensel bir perspektiften anlamaktır. Emic ise, bir kültürü, o kültürün içerisinden, kültürün kendi kodları ve kavramlarıyla ele alan bir göz ile bakmaktır. Bu dikotomiye verilebilecek en güzel örnek Japonya’da görülen Taijin Kyofusho Sendromu’dur. Bu sendromu dışarıdan bakan bir yabancı (etic) sadece bir sosyal anksiyete olarak görebilir. Ancak içeriden bakan biri (emic) bunu grup uyumunu ve birliğini bozma korkusu olarak algılar. Her iki bakış açısı da kendi bağlamında doğru olsa da, hayatın her alanında yalnızca etic bakış açısından yararlanmak olayların çoklu boyutunu görmemizi zorlaştırmasının yanında kültürün etkisini de görmezden gelmemize neden olabilir.
Ritüellerin Gücü: Kültür Bir Terapi Aracı Olabilir mi?
Pek çok toplumda, ruhsal sıkıntıların ritüellerle (tütsüler, bitkisel karışımlar, dualar) tedavi edilmesi Batılı ve önyargılı bir perspektiften bilim ve çağ dışı gelebilir. Oysa bu ritüeller, hastanın toplumdan dışlanmasını engeller ve acısını anlamlandırabileceği bir zemin hazırlar. Bu toplumlardaki bireylerin, ailesi ve çevresi tarafından terk edilmek yerine bir ritüelin parçası olması, onun sosyal bağlarını ve aidiyet hissini güçlendirebilir. Bu durum, biyolojik tedavinin yanında kültürel kodların psikolojik iyi oluş üzerindeki etkisini bizlere hatırlatır.
Coğrafya Kader mi, Yoksa Psikoloji mi?
İnsan psikolojisi tek tipe indirgenemeyecek kadar karmaşıktır. Her toplumun yaşayış biçiminin, inanışlarının, sosyodemografik farklılıklarının ruhsal rahatsızlıkların tanısına, tedavisine ve betimlenme şekline göre pek çok farklılık doğurabileceğini göz önünde bulundurmalıyız. Evrensel ve değişmez kabul edilen psikiyatrik şemalar sorgulanmalı ve kültür bağlamında ele almayı unutmamalıyız. Ruh sağlığını anlamak demek sadece tanı kriterlerine veya nöronlara bakmak değildir; o insanın yaşadığı toplumun hikayesine de kulak vermek demektir. Belki de “anormal” veya “normal” dediğimiz şey, içinde yaşadığımız toplumun birer yansımasıdır.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Good, B. J. (1994). Medicine, rationality and experience: An anthropological perspective. Cambridge: Cambridge University Press.
Kleinman, A. (1988). The illness narratives: Suffering, healing, and the human condition. New York: Basic Books.
Kleinman, A., & Benson, P. (2006). Anthropology in the clinic: The problem of culture and how to fix it. PLoS Medicine, 3(10), e294.
Watters, E. (2010). Crazy like us: The globalization of the American psyche. New York: Free Press.
