Sınav dönemlerinde en sık duyulan cümle şudur: “Daha çok çalışsa kaygısı azalır.” Oysa birçok öğrenci konuları bildiği hâlde sınav anında o bilgiye ulaşamadığını söyler. Sınavdan çıktıktan sonra gelen o tanıdık cümle bunun en açık göstergesidir: “Hepsini biliyordum.” Gerçekten de biliyordur. Sorun çoğu zaman bilgi eksikliği değil; o bilgiye sınav anında erişememektir.
Kaygı Artınca Zihin Neden Dağılır?
Psikoloji literatüründe Yerkes–Dodson Law olarak bilinen ilke, kaygı ile performans arasındaki ilişkiyi açıklar. Buna göre belli bir düzeye kadar kaygı dikkati arttırır. Ancak bu eşik aşıldığında aynı kaygı, dikkati dağıtmaya ve zihinsel süreçleri bozmaya başlar. Sınav kaygısı yaşayan öğrencilerin yaşadığı tam olarak budur: Zihin, soruya odaklanmak yerine kaygıya odaklanır.
Sınav Anında Asıl Mücadele Sorularla Değil, Düşüncelerle Yaşanır
Sosyal psikolog Roy Baumeister bu durumu “choking under pressure” kavramıyla açıklar: Kişi yapabildiği bir şeyi, baskı altında yapamaz hâle gelir. Çünkü dikkat sorudan çok şu düşüncelere gider:
-
Ya yapamazsam?
-
Herkes benden iyi yapacak.
-
Aileme ne diyeceğim?
-
Bu sınav hayatımı belirleyecek.
Bu içsel konuşmalar, öğrencinin zihinsel kapasitesini tüketir. Artık soru çözmeye değil, zihnindeki senaryolarla baş etmeye çalışır. Bu noktada Aaron T. Beck’in sözünü ettiği düşünce tuzakları devreye girer: Zihin en kötü senaryoyu yazmaya başlar, durumu ya tamamen başarı ya da tamamen başarısızlık gibi görür, başkalarının ne düşüneceğini tahmin edip buna inanır… Öğrenci artık sınav kâğıdına değil, zihninin ürettiği bu olumsuz senaryolara odaklanır.
Bu Neden Bir “Ders Çalışma” Değil, “Zihin Yönetimi” Konusudur?
Sınav kaygısı yaşayan öğrenci genellikle daha çok test çözmeye yönlendirilir. Oysa sorun çoğu zaman test sayısı değil, sınav anında zihni yönetememektir. Öğrencinin ihtiyaç duyduğu beceriler şunlardır: Dikkatini tekrar soruya getirebilmek, İçsel konuşmalarını fark edip durdurabilmek, Bedensel gerginliğini düzenleyebilmek, Zihnini “tehdit” modundan çıkarabilmek. Bunlar bilgiyi artırarak değil, zihinsel farkındalık ve düzenleme becerileri kazandırılarak gelişir.
Nedir Bu Zihinsel Farkındalık ve Düzenleme Becerileri?
Sınav kaygısında sıkça söz ettiğimiz “zihinsel farkındalık ve düzenleme becerileri”, öğrencinin zihninde olup biteni fark edebilmesi ve bunu yönetebilmesi anlamına gelir. Yani zihin otomatik olarak kaygı üretirken, öğrencinin bu süreci durdurup odağını yeniden yönlendirebilmesidir.
Kısaca bu beceriler şunları içerir:
-
Düşünceyi fark edebilmek: “Şu an aklımdan geçen şey bir gerçek değil, kaygının ürettiği bir düşünce.” diyebilmek.
-
Dikkati geri çağırabilmek: Zihin dağıldığında, odağı nazikçe tekrar soruya getirebilmek.
-
Bedensel tepkileri düzenleyebilmek: Hızlanan nefesi yavaşlatmak, kas gerginliğini azaltmak.
-
İçsel konuşmayı yumuşatabilmek: “Yapamayacağım” yerine “Şu an zorlanıyorum ama devam edebilirim.” diyebilmek.
Bu beceriler, öğrencinin daha fazla bilgi edinmesini değil; sahip olduğu bilgiyi sınav anında kullanabilmesini sağlar.
Ebeveynler: Niyetiniz Destek, Mesajınız Baskı Olabilir
Ebeveynlerin en doğal isteği çocuklarının başarılı olmasıdır. Bu nedenle “çalış”, “daha fazla tekrar yap”, “dikkatini topla” gibi cümleler iyi niyetle kurulur. Ancak kaygı yaşayan bir öğrenci için bu cümleler çoğu zaman şöyle duyulur: “Yeterince yapamıyorsun.”, “Daha fazlasını yapmalısın.”
Oysa öğrenci çoğu zaman zaten yapabileceğinin sınırındadır. Onu zorlayan şey tembellik değil, zihninin sürekli alarm hâlinde olmasıdır. Bu noktada ebeveynin rolü değişir: Öğretmen gibi yönlendiren değil, duyguyu düzenlemesine yardımcı olan bir güven alanı kurmak daha etkilidir. Şu tür yaklaşımlar kaygıyı azaltır:
-
“Bu kaygıyı yaşaman çok anlaşılır.”
-
“Bilmediğin için değil, heyecanlandığın için zorlanıyorsun.”
-
“Sınav anında zorlanman senin yetersiz olduğun anlamına gelmez.”
-
“Beraber bu heyecanı nasıl yöneteceğini öğrenebiliriz.”
Çünkü öğrenci, önce anlaşıldığını hissetmeye ihtiyaç duyar. Anlaşıldığını hisseden zihin sakinleşir; sakinleşen zihin ise bilgiyi kullanabilir. Bazen öğrencinin ihtiyacı olan şey yeni testler değil, yanında kaygıyı büyütmeyen bir yetişkindir.
Sonuç: Başarıyı Sadece Çalışma Miktarı Belirlemez
Sınav başarısı yalnızca ne kadar çalışıldığıyla açıklanamaz. Aynı bilgi düzeyine sahip iki öğrenciden biri sakin kalabildiği için potansiyelini yansıtabilirken, diğeri kaygı nedeniyle bildiklerini kullanamayabilir. Bu yüzden sınav kaygısında asıl destek, daha fazla yüklemek değil; öğrencinin var olan bilgisini kullanabileceği bir zihinsel denge kurmasına yardımcı olmaktır. Bu denge; duyguları fark etme, bedensel tepkileri düzenleme ve dikkatini ana göreve yöneltebilme becerileriyle gelişir.
KAYNAKÇA
Robert M. Yerkes & John D. Dodson (1908). The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18, 459–482.
